Nova američka administracija iz korijena je promijenila političku arhitekturu Balkana, dovodeći decenijske postulate o suverenitetu BiH do nivoa upitnosti njenog opstanka. Nakon političke ofanzive rukovodstva Republike Srpske u Izraelu i Sjedinjenim Državama, ponovo su se otvorila pitanja o samoopredjeljenju RS, ovoga puta sa mlakim američkim reakcijama.
„Budućnost zemlje je na njenim građanima. Podstičemo sve lidere da se usredsrede na postizanje stabilnosti i prosperiteta koji njihovi građani zaslužuju“, naveli su iz Stejt departmenta, uz najavu da će nastaviti da koriste sve diplomatske alate kako bi podržali stabilnost BiH, prenose mediji.
Minhenski lobi i diplomatski protivudar
Mlake su i reakcije iz Evrope, odakle su ranije stizala upozorenja, ali i konkretni potezi, oličeni u sankcijama ili nekom drugom vidu političke izolacije. Pitanje da li je entitet jači od države prestalo je da bude pravno i postalo isključivo politički odnos snaga na međunarodnoj sceni, koju iz Banjaluke vješto koriste.
Na marginama Minhenske bezbjednosne konferencije o ovom pitanju govorio je član Predsjedništva BiH Denis Bećirović, poručivši da su na sceni pokušaji destabilizacije Bosne i Hercegovine i ataci na Dejtonski mirovni sporazum. U razgovoru sa šefom Biroa za Evropu i Evroaziju američkog Stejt departmenta Brendanom Hanrahanom, Bećirović je ukazao na skandalozne ugovore RS sa određenim lobističkim kućama kojima je eksplicitno ugovoreno lobiranje za razbijanje međunarodno priznate države.
„To predstavlja antidejtonsko i protivustavno djelovanje usmjereno protiv mira i sigurnosti i eskalaciju koja nije viđena u više od 30 godina implementacije Dejtonskog sporazuma. Ne smije se dopustiti realizacija takve destruktivne i opasne politike“, rekao je Bećirović.
„Ko je Dodik?“
Iz Brisela je stigla reakcija preko evropske komesarke za proširenje, Marte Kos. Tokom svoje posjete regionu, ona je zauzela neuobičajeno oštar stav, javno upitavši: „A ko je uopšte Dodik?“
„On ne predstavlja ni Bosnu i Hercegovinu niti Republiku Srpsku. Više od milion ljudi živi u RS, oni su bitni. Razgovaraćemo sa političarima, tako i sa novim predsjednikom RS. Ali Dodik je nebitan za mene“, zaključila je Kos, jasno stavljajući do znanja da Evropska komisija ne vidi Dodika kao legitimnog partnera za evropski put sve dok vodi politiku secesionizma.
Nije dugo trebalo čekati na odgovor.
„Meni je ona potpuno nebitna i ne bavim se njome. Kada ničim izazvana izgovara moje ime, tada joj ukažem na njenu nebitnost. Vidim da najavljuje razgovore u Republici Srpskoj. U Banjaluci može razgovarati sa luzerima ili sama sa sobom u ogledalu. Govori i o secesiji. Ona to odlično zna. Dolazi iz zemlje koja je sprovela secesiju“, rekao je Dodik.
Prijava za rušenje ustavnog poretka
Ni u Sarajevu ne sjede skrštenih ruku, pa je tako grupa parlamentaraca Predstavničkog doma Parlamentarne skupštine BiH zbog „puzajućeg državnog udara“ podnijela krivične prijave protiv rukovodstva Republike Srpske, ali i njihovih lobističkih predstavnika u inostranstvu.
„Prijava je podnijeta protiv Mladena Filipovića, šefa predstavništva Republike Srpske u Austriji, i drugih povezanih lica koja pozivaju na nezavisnost Republike Srpske od Bosne i Hercegovine, podstrekavaju je ili pripremaju (Milorad Dodik, Nenad Stevandić, Radovan Višković i drugi)“, rekao je Saša Magazinović, zastupnik u Parlamentarnoj skupštini BiH.
„Krivična prijava se podnosi zbog postojanja osnova sumnje da su prijavljena lica izvršila krivična djela napad na ustavni poredak, ugrožavanje teritorijalne cjeline, davanje nagrade ili drugog oblika koristi za trgovinu uticajem, udruživanje radi činjenja krivičnih djela i pomaganje i podstrekavanje“, naveo je Magazinović.
„Očekujemo da Tužilaštvo BiH ne može ostati nijemo na ovaj predmet i ovaj slučaj“, uvjeren je zamjenik predsjedavajućeg PD PSBiH, Denis Zvizdić.
Fabrička podešavanja
Ovaj potez, međutim, dolazi u trenutku kada su državne pravosudne institucije pod neviđenim pritiskom i unutrašnjom blokadom, što otvara pitanje njihove operativne moći u ovoj godini. Zvaničnici RS prijave nazivaju „političkim folklorom“ i očajničkim potezom onih koji su izgubili podršku „međunarodnih mentora“.
U krugovima bliskim novoj američkoj administraciji, ovakvi pravni procesi posmatraju se kao unutrašnja kočnica ekonomskoj stabilnosti, što dodatno produbljuje jaz između sarajevskog insistiranja na vladavini prava i novog zapadnog pragmatizma koji favorizuje „mirnu realnost na terenu“.
„Mi ne rušimo Ustav BiH, mi ga samo vraćamo na fabrička podešavanja, onako kako je napisan u Dejtonu, a ne kako su ga decenijama prekrajali visoki predstavnici bez ikakvog legitimiteta“, rekao je Milorad Dodik, de fakto i dalje vođa svih političkih procesa u RS, bez obzira na prošlogodišnju presudu.
Šef bh. diplomatije Elvedin Konaković u javnost je iznio ugovor koji, kako tvrdi, razotkriva lobiranje Milorada Dodika u SAD-u – četiri miliona dolara za kanadsku konsultantsku kuću, u kojem su izneseni jasni ciljevi.
OHR, Šmit i secesija
„Jedan od tih ciljeva je zatvaranje OHR-a, naglašen, napisan, ozvaničen i na njemu se aktivno radi i djeluje. Sklanjanje Šmita sa pozicije visokog predstavnika, napisano, potpisano. Secesija, jasno naglašena kao konačni i finalni cilj, što čini udar na ustavni poredak BiH i to je tek početak jedne priče, ta borba i dalje traje“, kaže Konaković.
Narativ o samoopredjeljenju, koji je donedavno bio apsolutna crvena linija za svakog zapadnog diplomatu, sada se u krugovima bliskim novoj američkoj administraciji posmatra na drugačiji način, bez oštrih reakcija ili direktnih poteza prema protagonistima ovakvog narativa.
Dio američkih zvaničnika sve češće šalje signale da suživot bez unutrašnjeg konsenzusa više nije održiv model, što direktno potkopava poziciju onih koji i dalje vide odgovor u snažnom međunarodnom posredovanju i prisustvu.
Sa druge strane, predstavnici Evropske unije, poput visokog predstavnika za spoljnu politiku, upozoravaju da bi „svaki pokušaj unilateralnog mijenjanja ustavnog poretka doveo do potpune izolacije entiteta“, ali na te prijetnje u Banjaluci više niko ne gleda ozbiljno, osokoljen podrškom upravo nove administracije i njihovih saveznika.
Redefinisanje uloge
Što se tiče same pozicije Republike Srpske i njenog lobiranja, doktor pravnih nauka iz Banjaluke Milan Blagojević kaže da tu nema ništa sporno, osim u dijelu koji se odnosi na samostalnost RS.
„Ugovor je zaključen kada Milorad Dodik nije imao nijednu javnu funkciju. Uprkos tome, ugovorom se ugovaraju koristi za Dodika, a sve se to plaća novcem iz budžeta Republike Srpske, što je zloupotreba službenog položaja od strane onih u Vladi Republike Srpske koji su po svojoj funkciji to omogućili. Ali, na sve to javna tužilaštva ćute“, tvrdi Blagojević.
Opasnost ovakvog pristupa ne leži samo u mogućem formalnom raspadu zemlje, već u potpunom odsustvu otpora međunarodne zajednice, čime se tiha disolucija pretvara u prihvaćen politički proces koji se više ne smatra incidentom, već novom normalnošću.
Politička analitičarka Tanja Topić upozorava da nakon posjete delegacije RS Sjedinjenim Državama i Izraelu stavovi postaju radikalniji.
„Nakon diplomatske ofanzive, nazovimo je tako, dijela rukovodstva, što Republike Srpske, što Bosne i Hercegovine, i nekih stranačkih šefova, rekla bih da je skala agresivnog narativa i govora mržnje podignuta za jednu oktavu“, kaže Topić.
Analitičari vjeruju da sudbina Bosne i Hercegovine sada direktno zavisi od sposobnosti njenih institucija da u novom globalnom poretku redefinišu svoju ulogu i postanu nezaobilazan faktor regionalne stabilnosti i ekonomskog povezivanja. Iako su entiteti preuzeli značajnu moć, opstanak BiH ostaje jedini put ka evropskim integracijama, ostavljajući prostor za unutrašnji kompromis koji bi suverenitet BiH prilagodio novim geopolitičkim realnostima.
Bonus video:
