Grad u panici zbog trovanja olovom

Novi rudnik srebra, olova i barita ulio je nadu malom gradu Varešu, u planinskom dijelu centralne Bosne i Hercegovine, kada je otvoren 2024. godine. Nakon decenija ekonomskog propadanja, izgrađeni su novi putevi i kuće, kafići i restorani su se napunili, a populacija koja se dugo smanjivala porasla je dolaskom radnika i novih stanovnika.

Međutim, posljednjih mjeseci analize krvi su pokazale izloženost olovu kod više od 300 stanovnika koji žive u blizini rudnika, kod nekih i na povišenom nivou, što je uznemirilo lokalno stanovništvo i dovelo u pitanje budućnost grada, piše Rojters.

U srijedu su četiri bosanske ekološke organizacije podnijele krivične prijave protiv kanadske rudarske kompanije Dundee Precious Metals (DPM.TO), koja je u septembru preuzela rudnik kada je kupila prethodnog vlasnika, britansku kompaniju Adriatic Metals, i to Tužilaštvu Zeničko-dobojskog kantona.

“Smatramo da je situacija sazrela za proglašenje vanrednog stanja”, rekao je za Rojters Miroslav Pejčinović, predsjednik ekološkog udruženja “Opstanak”, jedne od tih organizacija. “Neko mora preuzeti odgovornost.” Kompanija DPM, koja je kotirana na berzi u Torontu, negira odgovornost, ali priznaje da problem postoji.

Kompanija je u decembru pristala da finansira analize krvi. Stanovnici su rekli da su tražili testiranja zato što je prethodni vlasnik rudnika ponudio da ih sprovede, a ne zato što su postojali bilo kakvi znaci štete po zdravlje. Ipak, rezultati su pokazali da je 17 od 44 osobe koje žive blizu rudničkog postrojenja za preradu i odlagališta otpada imalo povišen nivo olova u krvi.

Naredni krugovi testiranja, koje su sproveli zdravstveni instituti u Zenici i Sarajevu, pokazali su da je više od 300 ljudi, uključujući i neke koji žive dalje od rudnika u Varešu, takođe imalo olovo u krvi.

Povišen nivo olova može oštetiti nervni sistem i mozak i izazvati poteškoće u učenju kod djece. Stanovnici i organizacije za sada navode da još nema znakova štetnih posljedica izloženosti olovu, ali ljekari upozoravaju da svaki nivo može biti opasan.

Dom zdravlja Vareš naveo je u izvještaju u martu da rezultati testiranja ne pokazuju znakove akutnog trovanja olovom, već ukazuju na dugotrajnu izloženost različitim mogućim faktorima iz životne sredine niskog intenziteta.

Prema izvještaju, od 238 analiza krvi koje je sproveo Institut za zdravlje i sigurnost hrane iz Zenice, 23 odsto bilo je iznad opasnog praga od 2,8 mikrograma po decilitru krvi, a 13 odsto iznad pet mikrograma po decilitru.

Lokalni zvaničnici rekli su da tako opsežna testiranja ranije nijesu sprovođena, pa nije moguće utvrditi da li olovo potiče iz novog rudnika ili je posljedica decenija ranijih rudarskih aktivnosti u tom području, bogatom metalima.

Dalja ispitivanja vode i zemljišta

DPM se pridružio radnoj grupi koju su gradski zvaničnici i ljekari formirali nakon prvih rezultata testiranja u decembru. Grupa je pokrenula ispitivanja zemljišta, vode, poljoprivrednih proizvoda i prašine u oblastima oko postrojenja za preradu i odlagališta otpada.

Kompanija je u saopštenju za Rojters navela da ozbiljno shvata pitanja zdravlja i životne sredine i da sarađuje s vlastima.

“Smatramo da pitanja koja se odnose na životnu sredinu i javno zdravlje treba procjenjivati na osnovu stručnih analiza, provjerenih podataka i kroz odgovarajuće institucionalne procedure, bez prejudiciranja odgovornosti prije nego što relevantni procesi budu završeni”, saopštila je kompanija.

Krivične prijave su u srijedu podnijete i protiv kantonalnih i regionalnih ministara, koje ekološke organizacije optužuju da nijesu učinili dovoljno da zaštite stanovnike. Prijave će sada biti razmotrene. Ako budu prihvaćene, slučaj će vjerovatno završiti na sudu.

Vlada Federacije BiH, entiteta u kojem se nalazi Vareš, saopštila je da pokušava da pronađe rješenje i najavila formiranje ekspertske grupe.

“Moramo pratiti situaciju i preduzeti odgovarajuće mjere ako dođe do pogoršanja”, rekao je u ponedjeljak premijer Federacije Nermin Nikšić. “Zdravlje ljudi ne smije biti ugroženo zbog nečijeg nemara, nečije investicije ili nečijeg interesa.”

“Život nije lak sa olovom”

Porodica Ahmedović, koja živi u blizini rudničkog postrojenja za preradu, ostala je vjerna Varešu uprkos ekonomskim usponima i padovima tog grada, ulažući u stoku i usjeve dok su se drugi odseljavali.

Sada bi i oni mogli da se odsele, nakon što su članovi porodice, uključujući dvoje djece, bili pozitivni na olovo. Taj metal je otkriven i na njihovim obradivim površinama, zbog čega su morali da obustave sjetvu pšenice, povrća i voća.

“Nijesam čak sigurna ni da li u ovom sijenu ima olova”, rekla je nedavno majka Enisa Ahmedović dok je hranila krave na svom imanju. “Život sa olovom nije lak.”

Za sada, stanovnici traže odgovore.

“Ne znamo ko je kriv”, rekla je Emina Veljović, stručnjakinja za ekološko pravo u Arhus centru u Bosni, dodajući da vlasti moraju utvrditi “ko truje djecu, ko truje naše građane”.