Noje cirher cajtung: O istoriji Balkana – i njegovom lošem imidžu

Švajcarski istoričar Oliver Jens Šmit, profesor istorije Istočne Evrope na Univerzitetu u Beču i jedan od vodećih poznavalaca društvene i kulturne istorije jugoistočne Evrope, u intervjuu za švajcarski list „Noje cirher cajtung“ (NZZ) govori o tome koliko su predstave o Balkanu zasnovane na činjenicama, a koliko na stereotipima. Šmit je i jedan od urednika obimnog „Priručnika za istoriju jugoistočne Evrope“, a nedavno je objavio knjigu „Moskovski zapadni rivali – evropska istorija od Sjevernog rta do Crnog mora“.

Na pitanje da li je Balkan uopšte napredovao, s obzirom na to da se mnogi problemi iz 19. vijeka mogu i danas prepoznati – poput klijentelizma, ekonomske zaostalosti ili slabog građanskog društva – Šmit odgovara da napretka svakako ima, ali da se on više odnosi na društvo nego na strukture vlasti.

Prema njegovim riječima, u posljednjih 35 godina u svim državama regiona izrasla je građanska, urbana srednja klasa koja je međunarodno umrežena, posjeduje bogato iskustvo života i rada u inostranstvu i više nije snažno vezana za lokalne centre moći. Ona je stvorila „javnost, ili bolje rečeno protivjavnost“, što istoričar Šmit smatra istorijski novom pojavom.

Čvrsti savezi policije, službi, poslovnih elita i crkve

Na pitanje zašto ta društvena grupa nigdje nije uspjela da preuzme vlast, Šmit objašnjava da su poslije pada komunističkih diktatura u državama poput Srbije ili Rumunije nastali čvrsti savezi policije, bezbjednosnih službi, poslovnih elita i Pravoslavne crkve, koje je teško razbiti.

Dodaje da protestni pokreti, ukoliko žele političke promjene, moraju da prerastu u stranke, ali da pritom lako gube podršku čim i sami počnu da djeluju korumpirano.

Govoreći o studentskim i građanskim protestima u Srbiji i demonstracijama u Albaniji, gdje se građani protive poslovima sa investitorima, Šmit ocjenjuje da se u Srbiji okupio veoma širok politički spektar, „od proevropskih intelektualaca do tvrdokornih nacionalista“.

„Svi su protiv vlasti, ali imaju veoma različite predstave o tome šta bi trebalo da dođe poslije nje. Režim i represivni aparat u Srbiji toliko su snažni da protest funkcioniše bez jasno prepoznatljivih vođa, jer bi oni odmah bili uklonjeni.“

Prikrivanje socijalnih i ekonomskih problema nacionalizmom

Na pitanje zbog čega je etnički nacionalizam, koji Balkan obilježava još od 19. vijeka, i dalje toliko snažan, Šmit odgovara da mnoge države imaju „krhak nacionalni identitet“, zbog čega nacionalizmom često prikrivaju socijalne i ekonomske probleme.

„Takođe, tokom proteklih dvjesta godina razvile su se snažne strukture u kojima veliki broj ljudi živi upravo od njegovanja takvih nacionalnih narativa. Taj obrazac posebno je izražen u vrhu državnih institucija – u Akademiji nauka, Pravoslavnoj crkvi i vojsci. To podjednako važi za Srbiju i Rumuniju“, kaže istoričar Šmit.

Na konstataciju švajcarskog lista da se Balkan gotovo uvijek pokreće kada se promijeni sistem velikih sila u koji je uklopljen, podsjećajući da je tako bilo sa slabljenjem Osmanskog carstva, krizom Austrougarske ili završetkom Hladnog rata, Šmit kaže da je najpovoljnija situacija za regionalne vladare kada se velike sile međusobno nadmeću na Balkanu.

„To im daje prostor za manevrisanje. Najnepovoljnija je situacija kada postoji jedan hegemon, kao što je Evropska unija kratko bila početkom ovog vijeka. To vrijeme je prošlo i Brisel danas ima konkurenciju u Kini, Sjedinjenim Američkim Državama i Rusiji. Vučić to veoma vješto koristi, balansirajući između tih sila.“

Dodaje da takva politika ima dugu tradiciju.

„Novija istraživanja pokazuju da Osmansko carstvo nije bilo ništa drugo do skup regionalnih vladara koji su bili odani Istanbulu sve dok ih je on ostavljao na miru. Nijedno carstvo nije uspjelo da u potpunosti centralizuje Balkan. Kada god je željelo da dominira, moralo je da sarađuje sa lokalnim elitama.“

Tito majstor balansiranja između Istoka i Zapada

Na konstataciju da je Josip Broz Tito bio pravi majstor balansiranja između Istoka i Zapada, Šmit odgovara potvrdno i podsjeća da je sličnu politiku vodila i Rumunija.

„I Tito i rumunski diktator Čaušesku bili su uvjereni komunisti, ali su mnogo zaradili zahvaljujući politici balansiranja između Istoka i Zapada“, kaže on.

Dodaje da su oba sistema propala kada je završetkom Hladnog rata nestao prostor za takvu politiku.

„Noje cirher cajtung“ se zatim osvrće na današnje geopolitičke promjene i drugačiji pristup Sjedinjenih Država regionu. Šmit ocjenjuje da političkim elitama na Balkanu više odgovara transakcioni pristup Vašingtona nego, kako kaže, „moralizatorsko i često neefikasno djelovanje Evropske unije“.

Kritikuje i činjenicu da Brisel i dalje nema postepen model pristupanja, već poznaje samo dvije kategorije – članice i nečlanice, što, prema njegovom mišljenju, usporava evropske integracije.

Govoreći o međunarodnim protektoratima, od Grčke u 19. vijeku do Bosne i Hercegovine i Kosova krajem 20. vijeka, Šmit ocjenjuje da istorija pokazuje koliko su takvi eksperimenti bili ograničenog dometa.

Razlozi neuspjeha, smatra on, uglavnom su isti: „problemi u komunikaciji, ne samo što se tiče jezika nego i mentaliteta, različiti sistemi vrijednosti. I konačno, lokalni akteri uvijek imaju jače adute.“

Šmit takođe smatra da međunarodni predstavnici često oslobađaju lokalna društva odgovornosti, jer im omogućavaju da za sopstvene neuspjehe okrive velike sile.

„To je na Balkanu viševjekovni obrazac razmišljanja – i prisutan je i danas“, naglašava Šmit.

Odakle potiče loš imidž Balkana?

Na pitanje odakle potiče loš imidž Balkana na Zapadu, Šmit kaže da se to može prilično precizno utvrditi i da potiče još iz vremena Prvog balkanskog rata 1912. godine, kada je u zapadnoj Evropi stvoren utisak o posebno brutalnom načinu ratovanja.

Ipak, podsjeća da je između dva svjetska rata postojao i sasvim drugačiji pogled na Balkan.

„Mnogi putnici dolazili su ovamo da vide ono što su smatrali ‘autentičnim životom’, muškarce i žene u njihovim tradicionalnim ulogama. Takvo viđenje postojalo je čak i kod nacista, koji su prema istočnim Slovenima gajili izrazit rasizam, ali su Slovene na Balkanu shvatali ozbiljnije i nijesu ih smatrali nižom rasom“, objašnjava istoričar.

Dodaje da se izrazito negativna slika ponovo učvrstila tokom raspada Jugoslavije devedesetih godina, te da su predrasude bile tim jače što je posmatrač bio udaljeniji od Balkana – u Sjedinjenim Državama mnogo više nego, na primjer, u Austriji.

Balkan više nije egzotična nepoznanica

Danas je situacija drugačija, kaže za „Noje cirher cajtung“ istoričar Oliver Jens Šmit.

„Mnoge balkanske zemlje danas su izuzetno popularne turističke destinacije – Hrvatska, Albanija, naravno i Grčka. Nedostaje im radne snage kako bi primile i uslužile ogroman broj turista. Albanija se danas predstavlja kao drugačija i tajanstvena zemlja.“

Međutim, kako dodaje, i u najzabačenijem selu mogu se sresti njemački ili poljski turisti.

„Dakle, Balkan više nije egzotična nepoznanica. Naprotiv, postao je veoma tražena turistička destinacija.“