Instant odgovor ubija želju za učenjem

Morali biste biti ili veoma pretenciozni ili putnik kroz vrijeme da biste znali kakav će uticaj vještačka inteligencija (AI) za nekoliko decenija imati na način na koji učimo, pamtimo informacije i razmišljamo. Ipak, vrijedi razmišljati o tome sada kada je AI postala dio svakodnevnog života učenika i studenata. Važno je pripremiti se za rizike koji prate ovaj tehnološki i kognitivni preokret, ali i ublažiti strahove koji dominiraju javnom raspravom tri godine nakon pojave ChatGPT-a.

Poznavaoci obrazovnog sistema i univerziteta saglasni su oko jedne očigledne činjenice: čitave grupe učenika i studenata sada izbjegavaju učenje tako što prepuštaju AI-ju da obavi posao umjesto njih. Iza takve prakse stoji ljudska sklonost, dobro poznata u obrazovnim naukama, ka takozvanom kognitivnom rasterećenju, odnosno prebacivanju mentalnog napora na spoljne alate. “Svakog čovjeka koji radi karakteriše određena sklonost ka lijenosti, a ova tehnologija je dodatno podstiče jer nas oslobađa čitavog niza mentalnih operacija”, objasnio je Filip Merije, počasni profesor obrazovnih nauka na Univerzitetu Lion i predavač o vještačkoj inteligenciji.

Čak i kada student odluči da koristi AI iz radoznalosti i želje da razvija ideje, akademici sa kojima je razgovarao Mond izražavaju ozbiljnu zabrinutost. “Istraživanja su po tom pitanju prilično jasna: mišljenje se razvija tokom vremena, između ostalog i kroz iskustvo frustracije”, naglasio je Merije. “Kod AI-ja me brine brzina, jer postoji rizik da učenike i studente zarobi u neku vrstu usredsređenosti na sadašnji trenutak, koja sprečava dublji razvoj. Osim toga, trenutan odgovor može zadovoljiti želju da se nešto sazna, ali istovremeno ubija želju za učenjem”.

Strah raste i zato što je posljedice korišćenja AI-ja teško uočiti. Većina postojećih istraživanja obuhvatila je male grupe studenata, često stavljene u pojednostavljene ili vještačke situacije. Takva istraživanja brzo zastarijevaju jer sposobnosti generativne vještačke inteligencije ubrzano napreduju. Jedno od pitanja koja izazivaju zabrinutost jeste, na primjer, kako AI utiče na našu sposobnost pamćenja informacija. Prema teorijskim postavkama obrazovnih nauka, što je učenik manje aktivno uključen u izvršavanje nekog zadatka, to je njegovo neposredno pamćenje slabije, pa mu je kasnije teže da se prisjeti tih informacija u drugačijem kontekstu. Nekoliko studija već je potvrdilo ovaj fenomen, ukazujući na slabije pamćenje kod studenata koji koriste AI.

Partner u učenju

Međutim, nova istraživanja daju donekle složeniju sliku. U studiji objavljenoj 2026. godine, sprovedenoj među učenicima od 14 i 15 godina u Ujedinjenom Kraljevstvu, istraživači sa Univerziteta Kembridž uporedili su koliko informacija učenici pamte tri dana nakon čitanja teksta. Jedna grupa koristila je tradicionalno vođenje bilješki, druga je mogla da vodi bilješke i koristi AI, dok je treća koristila samo AI, bez rukom pisanih bilješki. Pamćenje je bilo dobro u obje grupe kojima je bilo dozvoljeno da vode bilješke, što potvrđuje da bilježenje i dalje predstavlja odličan način za pamćenje. Međutim, učenici koji su imali pristup oba alata smatrali su da im je AI pomogla da brže razumiju tekst i da se za njega više zainteresuju. “Studija pokazuje prednosti kombinovanja tradicionalnih aktivnosti učenja sa AI-jem, za razliku od korišćenja samo AI-ja”, zaključili su istraživači.

Kada je riječ o ovim rizicima, nijesu svi učenici u istoj poziciji. Način na koji AI može da produbi nejednakosti počeo je da zabrinjava obrazovnu zajednicu, posebno u Francuskoj, jednoj od zemalja Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD) u kojoj je školski uspjeh među najčvršće povezanim sa društvenim položajem roditelja. Sedrik Node, istraživač u oblasti obrazovnih nauka, proučavao je, na primjer, kako mala grupa od 26 srednjoškolaca iz pariskog regiona koristi AI, nakon što je gotovo 500 učenika popunilo kvantitativni upitnik.

Izdvojila su se tri profila. Prvi su “angažovani i promišljeni” učenici, sa značajnim akademskim kapitalom, ali i manje privilegovani učenici koji veoma dobro razumiju digitalne tehnologije i za koje se “AI koristi kao alat za strukturiranje mišljenja”. Tu su i “povremeni legalisti”, koji se ponekad okreću AI-ju u svrhu istraživanja, ali njihov pristup prati “strah od varanja”. Na kraju, tu su “oportunistički učenici”, koji alat koriste kao način da “u potpunosti prepuste školske obaveze” AI-ju. “Ovakav neposredan odnos prema odgovoru, bez ikakve kritičke distance, često je povezan sa većom školskom ranjivošću”, zaključio je istraživač.

Kod AI-ja me brine brzina, jer postoji rizik da učenike i studente zarobi u neku vrstu usredsređenosti na sadašnji trenutak, koja sprečava dublji razvoj. Osim toga, trenutan odgovor može zadovoljiti želju da se nešto sazna, ali istovremeno ubija želju za učenjem, kazao je Merije

Ipak, kao znak da se ova rasprava u obrazovnim naukama tek zahuktava, stručnjaci sve više razmatraju mogućnost da AI postane pravi partner u učenju za svakog radoznalog i motivisanog mladog čovjeka, bez obzira na njegovo društveno porijeklo. Uprkos svojim zabrinutostima, Merije je rekao da AI “otvara izvanredne mogućnosti”.

“Individualizovana obuka za svakog učenika scenario je koji istraživači uglavnom smatraju veoma vjerovatnim”, objasnio je, navodeći da su pojedini AI sistemi osmišljeni tako da podržavaju učenike u procesu učenja. “BloomStudy, na primjer, ne daje gotove odgovore; umjesto toga postavlja pitanja kako bi usmjeravao učenje.”

Sklonost laskanju

Srednjoškolci nijesu čekali da im neko pokaže kako se AI može koristiti na konstruktivan način, o čemu je profesor književnosti Žan-Mišel Le Bo pisao u svojoj knjizi “Škola pred vještačkom inteligencijom: Izbor pedagoške inteligencije”. Neki učenici pretvaraju lekcije u igre pogađanja, priče sa elementima neizvjesnosti ili istrage. Od AI-ja traže da predvidi pitanja koja bi mogla da se pojave na usmenom ispitu iz francuskog jezika. Na sajtu Chatbac.fr razgovaraju sa virtuelnim likovima inspirisanim Remboom, Kolet ili Zolom.

Na univerzitetu AI može da pomogne u dubljem razumijevanju nekog pojma istraživanjem njegove istorije, epistemologije i kritika. Ako od generativne AI zatraže da pregleda pisani zadatak, studenti mogu dobiti povratne informacije koje su “trenutne i konstruktivne, što su dva važna preduslova za efikasnost”, naveo je Kristof Ženes, šef katedre za obrazovne nauke na Univerzitetu Nanter. “Pod uslovom da znate kako da se zaštitite od njene sklonosti da vam laska i potvrđuje unaprijed formirana uvjerenja”, upozorio je.

Među optimistima, AI podstiče još jednu veliku nadu: da će uštedjeti vrijeme tako što će preuzeti jednostavnije intelektualne zadatke. “To je u skladu sa onim što se dogodilo tokom renesanse”, rekao je Andre Triko, profesor kognitivne psihologije. “Pojavom štampane knjige, učenje napamet odjednom je postalo vještina od manjeg značaja, dok je razumijevanje postalo važnije od memorisanja”, objasnio je. U 20. vijeku, pojavom internet pretraživača pristup znanju postao je još lakši, što nas je podstaklo da dio pamćenja “izmjestimo” van sebe.

“AI odgovara samo na pitanja koja joj postavimo, ali ta pitanja postavljamo zato što već nešto znamo”, upozorio je Merije, naglašavajući koliko je važno da svoje najdragocjenije znanje ne prepustimo spoljnim alatima. Triko je takođe izrazio zabrinutost: “Ništa ne pogoduje stvaranju uvjerenja toliko kao neznanje”, upozorio je, “a ništa ne podstiče sumnju i pitanja toliko kao znanje.”

Odnos prema AI-ju tek treba da sazri

Sve tehnološke revolucije oblikovale su ljudski intelekt. Vještačka inteligencija mogla bi da donese sopstvene promjene. Kao što je lingvista Volter Dž. Ong istakao u knjizi “Usmenost i pismenost: Tehnologija riječi”, 2014, prije pojave pisma inteligencija se mjerila brojem izreka koje je osoba poznavala – istina se izražavala sažeto i prenosila usmenim putem. Pismo, kao “duboko internalizovana tehnologija, ugrađena u same mehanizme mišljenja”, omogućilo je širenje ljudske inteligencije i dostizanje nivoa apstrakcije koji su ranije bili nemogući.

Ako vještačka inteligencija izaziva toliku zabrinutost, to je i zato što bi, obećavajući da će učenike i studente poštedjeti dugotrajnog i zamornog čitanja, mogla dodatno da produbi udaljavanje od knjiga - trend koji je već podstaknut korišćenjem ekrana - iako je dobro dokumentovano da neurološka stimulacija koju čitanje pruža ima brojne koristi. Nastavnici su, osim toga, najzabrinutiji kada je riječ o književnosti i humanističkim predmetima, jer upravo u tim oblastima učenici najviše koriste AI. Među više od 500 srednjoškolaca koji su odgovorili na Nodeov upitnik, tri predmeta u kojima su najviše koristili AI bili su francuski jezik, na prvom mjestu, zatim ekonomija, te ekonomija i istorija.

U trećoj godini ChatGPT-a, kao i u prvim godinama ranijih tehnoloških preokreta, čini se da se istovremeno umnožavaju i opasnosti i mogućnosti. Da li se najgori i najbolji ishodi mogu dogoditi u isto vrijeme? “U izvjesnoj mjeri, tehnologija je neutralna”, rekao je Merije. “Ali nagib je često strmiji na jednu nego na drugu stranu. Moramo ostati oprezni, iako je još prerano da znamo na koju će stranu prevagnuti.” Triko je dodao da je trenutno teško jasno sagledati situaciju i zato što je način na koji se ti alati koriste još daleko od zrelog: “Moraćemo da izgradimo obrazovanje oko vještačke inteligencije i da vidimo kako će se naš odnos prema njoj razvijati. Još nemamo dovoljno vremenske distance da bismo to mogli da procijenimo.”

Psiholog, koji je proučavao tehnološke revolucije, ipak ostaje optimista: “Prve godine fotografije ili televizije bile su vrijeme velike naivnosti, nakon čega je uslijedila faza kulturnog sazrijevanja”, rekao je. Međutim, tokom tog perioda prilagođavanja škole će morati da razviju “protivteže” opasnostima AI-ja, upozorio je Merije: “Domaće zadatke moraće da zamijene aktivnosti poput debata u učionici, a učenike će biti potrebno naučiti principu reverzibilnosti: AI koristim samo za zadatke koje već znam samostalno da uradim.” Ostaje da se vidi da li će nacionalni obrazovni sistemi, poznati po sporom prilagođavanju, uspjeti da odgovore na ovaj izazov.

Prevod: N. B.