Otvaranje kancelarije Privredne komore Izraela u Banjaluci prije nekoliko dana predstavlja „ekonomski i kulturni korak i most za investicije i saradnju“, zvaničan je stav te komore.
Ipak, otvaranje kancelarije ne može da se posmatra kao izolovan slučaj, jer je u razmaku od samo nekoliko dana Ljubljana dobila prvu rezidentnu ambasadu Izraela, nakon obnavljanja diplomatskih odnosa s vladom Janeza Janše.
U tim potezima prepliće se još jedan sloj političkih odnosa. Odnos Izraela sa Srbijom, a sve u širem kontekstu američke politike prema regionu.
Srbija kao partner s najvećim kapacitetom
Srbija je za Izrael u posljednjih nekoliko godina postala više od usputne evropske adrese. Sporazumi o razmjeni obavještajnih podataka, saradnja u oblasti bespilotnih letjelica i ugovori sa kompanijom Elbit, učinili su Beograd jednim od najvažnijih izraelskih partnera na Zapadnom Balkanu.
Ta saradnja ima više nivoa. Srbija Izraelu nudi politički prostor, industrijsku bazu i bezbjednosnu saradnju, dok Srbija kroz odnose sa Izraelom dobija pristup tehnologiji i partneru koji ima snažne veze sa Sjedinjenim Državama. Zbog toga se odnos dvijeju zemalja ne može svesti samo na trgovinu oružjem ili bilateralnu diplomatiju.
Istovremeno, saradnja se odvija u osjetljivom trenutku. Dio zapadnih vlada, pod pritiskom zbog rata u Gazi, nastoji da ograniči odnose sa Izraelom u oblasti odbrane. Srbija se u takvom okruženju pojavljuje kao partner koji nije član EU i koji ima veću slobodu da razvija vojno-tehničke veze sa Izraelom, ali i kao država čiji odnosi sa Izraelom imaju sopstvenu političku i ekonomsku logiku.
Stvarni interes
Međutim, postavlja se pitanje šta je stvarni interes Izraela na Zapadnom Balkanu u ovakvim odnosima. Predavač spoljne politike i velike strategije na Odjeljenju za ratne studije Kraljevskog koledža u Londonu, Vuk Vuksanović, smatra da se spoljna politika Izraela vrti oko dvije teme. Prva je pokušaj uticaja na poziciju EU prema palestinskom pitanju preko uvećanja uticaja među istočnoevropskim članicama EU ili državama kandidatima. Druga se odnosi na promjene u izraelskoj doktrini nacionalne bezbjednosti.
„Izrael pokušava da proširi svoju periferiju i uspostavi diplomatska i bezbjednosna partnerstva sa novim regionima i zemljama. Balkan se nalazi na tom spisku kao evropski region geografski najbliži Bliskom istoku i Sjevernoj Africi. Takođe, Izrael pokušava svojim prisustvom da djelimično parira uticaju Turske i Irana“, kaže Vuksanović za DW.
U tom kontekstu, uloga Turske nije zanemarljiva. Ankara već godinama gradi vojnu i političku projekciju moći na Zapadnom Balkanu, od saradnje u oblasti odbrambene industrije do intenzivnih diplomatskih inicijativa. Istovremeno, Izrael je dodatno učvrstio svoj položaj u istočnom Mediteranu kroz nove vojne sporazume sa Kiprom i Grčkom, što stvara trostranu osovinu koja balansira turski uticaj u regionu.
Da pristup Izraela Zapadnom Balkanu nije izolovana politika, već dio šire, rekalibrisane strategije nacionalne bezbjednosti, smatra i Kobi Mikael, viši naučni saradnik na Institutu za studije nacionalne bezbjednosti (INSS) u Tel Avivu i Institutu Misgav u Jerusalimu.
„Događaji od 7. oktobra i rat koji je uslijedio naglasili su ključnu lekciju za Tel Aviv: hitnu potrebu za diversifikacijom lanaca snabdijevanja odbranom i smanjenjem oslanjanja na tradicionalne rute nabavke koje mogu biti podložne političkim restrikcijama.“
„U tom kontekstu, Zapadni Balkan, a posebno Srbija, nametnuli su se kao suštinski partneri“, kaže Mikael za DW. Ističe i da važnost Srbije za Izrael proizilazi iz tri glavna pokretača. Prva dva su dvosmjerno odbrambeno i industrijsko partnerstvo, te strateška autonomija.
„Treći odnos potkrepljen je dubokim istorijskim odjekom koji proizilazi iz zajedničkog stradanja tokom Drugog svjetskog rata, što podstiče snažno međusobno povjerenje, kako na političkom, tako i na društvenom nivou“.
Težina odnosa
Republika Srpska u toj računici nema ekonomsku ili bezbjednosnu težinu kakvu ima Srbija. Njena vrijednost je prije svega simbolička i politička. Banjaluka predstavlja prostor u kojem je moguće javno pokazati bliskost sa Izraelom u trenutku kada bi isti gest u Sarajevu ili u velikom dijelu Evrope bio politički mnogo teži zbog snažnih propalestinskih raspoloženja.
Ipak, Vuksanović podsjeća na činjenicu da je Izrael već skoro petnaest godina jedan od glavnih diplomatskih zaštitnika Republike Srpske. Banjaluka u Izraelu vidi način da ojača svoju pregovaračku poziciju naspram centralne vlade u Sarajevu, kao i naspram Zapada.
„Izrael prvenstveno vidi Republiku Srpsku kao aktera preko kojeg može da utiče na politiku Sarajeva. Taj odnos je začet 2012. godine kada je tadašnji izraelski ministar spoljnih poslova Avigdor Liberman bio gost Milorada Dodika, da bi potom Republika Srpska stavila veto na odluku Sarajeva i navela Bosnu i Hercegovinu da bude uzdržana u Ujedinjenim nacijama prilikom glasanja o članstvu Palestine“, podsjeća Vuksanović.
Slovenija: promjena vlasti mijenja i odnos prema Izraelu
Ako je Republika Srpska primjer manjeg aktera koji odnose sa Izraelom koristi kao političku polugu, Slovenija je nešto drugačiji slučaj. Ona pokazuje koliko promjena vlasti može brzo da utiče na spoljnu politiku neke države.
Vlada Roberta Goloba bila je do prošle godine među najglasnijim kritičarima Izraela u Evropskoj uniji. Dolazak Janeza Janše na vlast promijenio je takav pristup. Palestinska zastava skinuta je sa zgrade vlade, ukinuta je zabrana ulaska premijeru Izraela Benjaminu Netanjahuu, obnovljeni su direktni letovi Tel Aviv–Ljubljana, a embargo na oružje je ukinut.
Ove sedmice Izrael je u Ljubljani otvorio svoju prvu stalnu ambasadu, što je ispraćeno protestima građana.
Slovenački slučaj je važan zato što pokazuje da odnosi sa Izraelom mogu brzo da se promijene kada se promijeni politička većina. U tom smislu, Ljubljana predstavlja drugačiji tip partnerstva od Banjaluke i Beograda. Riječ je o članici EU čiji potezi imaju neposrednu težinu u institucijama Unije.
Za profesora Mikaela, saradnja Izraela i Republike Srpske je „topla i pragmatična“.
„Dok Tel Aviv cijeni čvrst proizraelski stav Milorada Dodika i zajedničku zabrinutost u vezi sa radikalnim islamizmom, Izrael ostaje svjestan šire osjetljivosti Zapada kada je riječ o unutrašnjoj stabilnosti Bosne. S druge strane, Beograd je neprikosnoveni oslonac izraelske strategije na Balkanu. Izrael vidi Srbiju kao primarnu političku, ekonomsku i industrijsku silu u regionu“, zaključuje Mikael.
Šira slika izraelskog angažmana vidljiva je i na primjeru Albanije i Sjeverne Makedonije, gdje su Izrael i Tirana, odnosno Skoplje, produbili bezbjednosnu i tehnološku saradnju, uključujući razmjenu obavještajnih podataka i projekte u oblasti sajber-odbrane. Ti odnosi, iako manje medijski eksponirani od onih sa Srbijom ili Slovenijom, pokazuju da Izrael sistematski gradi mrežu partnera različite težine. Od velikih regionalnih aktera, do manjih, ali strateški pozicioniranih država.
Legitimacija koja se traži u Vašingtonu
Republika Srpska od bliskosti sa Izraelom ne traži primarno jerusalimsku, nego vašingtonsku legitimaciju, što je bilo vidljivo iz ovonedjeljne posjete Milorada Dodika Jerusalimu, povodom proslave 250 godina nezavisnosti Sjedinjenih Država.
Odnosi sa Izraelom za Banjaluku predstavljaju i kanal prema američkim političkim krugovima bliskim izraelskoj desnici, što ne kriju u Banjaluci.
To potvrđuje i Kurt Basuner, analitičar Centra za politiku demokratizacije (DPC) iz Berlina. Prema njegovim informacijama, u FARA-registrima nalaze se registrovani agenti koji imaju dugoročne veze sa Izraelom, uključujući kancelariju Republike Srpske u Vašingtonu.
„Ugovori objavljeni na sajtu FARA naveli su prioritete RS: ukidanje sankcija, smjenu visokog predstavnika i reinterpretaciju Aneksa 10, te preispitivanje ustavnog uređenja – što očito teži ka nezavisnosti RS. S obzirom na otvorenu podršku vlade SAD ekstremno desničarskim političkim snagama u Evropi, paralele sa politikom koju vodi Netanjahuova vlada – nekada usmjerena na Orbanovu Mađarsku, ali takođe obuhvatajući Srbiju i RS – a sada i Janšinu vladu u Sloveniji, postaju vidljive“, kaže Basuner.
Čini se, kaže Basuner, da izraelska vlada Balkan vidi kao relativno sigurno uporište za ulazak u sve kritičniju Evropu, pri čemu su „nacionalno-konzervativne“ i ekstremno desne snage saveznici.
EU kao odsutna strana
U svemu tome, Evropska unija djeluje kao strana koja komentariše, a ne koja oblikuje ishod. Slovenija pokazuje da i članica Unije može da zauzme drugačiji kurs kada procijeni da su joj odnosi sa Izraelom i Vašingtonom važniji od pune političke usklađenosti sa Briselom.
To ne znači da Beograd i Banjaluka imaju isti položaj kao Ljubljana. Slovenija djeluje iz institucija EU, Srbija kao kandidat za članstvo, a Republika Srpska kao entitet unutar Bosne i Hercegovine. Njihove mogućnosti i ciljevi zato nijesu isti, ali sva tri slučaja pokazuju da Izrael na Balkanu razvija odnose sa akterima različite političke težine i različitog međunarodnog statusa.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
