Kipar je 1. januara 2026. godine preuzeo predsjedavanje Savetu Evropske unije. Kako je izjavio kiparski predsednik Nikos Hristodulides, njegova zemlja je „uvek bila uz Ukrajinu, na pravoj strani istorije“ i namerava da nastavi da aktivno promoviše interese Kijeva u Evropskoj uniji.
Međutim, za Ukrajinu mogu biti važni ne samo politička podrška Kipra, već i iskustvo te zemlje sa evro-integracijama. Jer – Kipar koji je postao član EU 2004. godine, i Ukrajina, koja tek počinje svoj put ka EU, dijele zajednički problem: okupirane teritorije.
Kako je Evropska unija odlučila da primi zemlju čiji je dio pod okupacijom i da li se iskustvo Kipra može primjeniti na Ukrajinu?
Slučajevi Kipra i Ukrajine – ima li sličnosti?
Kipar se pridružio EU tokom velikog proširenja Unije 2004. godine. Taj slučaj bio je jedinstven, jer je ostrvo podijeljeno na dva dijela, kao rezultat turske invazije 1974. godine. Danas, južni dio ostrva kontroliše međunarodno priznata vlada Republike Kipar, dok sjeverni dio kontroliše samoproglašena Turska Republika Sjeverni Kipar, koju priznaje samo Ankara.
U aprilu 2003, zemlje Evropske unije potpisale su tzv. Atinski ugovor, kojim je odobren pristup deset novih država, a u kojem je ujedno dodat i poseban protokol o Kipru. Taj protokol predviđao je suspenziju zakona EU u okupiranom sjevernom dijelu ostrva, gdje kiparske vlasti ne mogu da vrše efikasnu kontrolu.
Kipar se često navodi kao model za Ukrajinu, ali ta dva slučaja imaju malo zajedničkog, ocjenjuje Rodžer Hilton, stručnjak za odbranu u slovačkom trustu mozgova GLOBSEC. On je odluku o Kipru ocjenjuje kao „izuzetak“ koji je „politički motivisan“. „Ta odluka je dogovorena prije potpisivanja Lisabonskog ugovora i prije uvođenja strožih zahtjeva vladavine prava i uslova proširenja koji su trenutno na snazi“, ukazuje Hilton.
Navodi i da je Brisel suspendovao zakon EU na sjevernom Kipru, nadajući se da će pristupanje Uniji olakšati ujedinjenje ostrva, ali „to kockanje je propalo i proces ujedinjenja dospio je u ćorsokak“. S druge strane, u Ukrajini je riječ o aktivnom, agresivnom ratu Rusije oko velikih teritorija koje su direktno povezane sa ostatkom zemlje, što stvara ozbiljne rizike za EU, njenu bezbjednost, budžet i funkcionisanje njenih institucija.
„Jedini mogući put“
Brisel je bio dobro svjestan tih okolnosti kada je u junu 2022. EU i zvanično dodijelila Ukrajini status kandidata, podsjeća Denis Čenuša, stručnjak litvanskog Centra za geopolitiku i bezbjednosne studije. Prema njegovom mišljenju, iako se „kiparsko rješenje teško može ocijeniti kao pozitivno“, ono je po njemu „jedini mogući put“ za Ukrajinu. Kipar je postao „svojevrsni primjer za EU o tome šta znači imati zemlju sa neriješenim teritorijalnim pitanjima kao državu-članicu“, napominje Čenuša.
A prema riječima Džejmija Šeja, višeg saradnika u briselskom centru „Prijatelji Evrope“ i bivšeg visokog zvaničnika NATO, kada se Ukrajina pridruži EU, Brisel bi trebalo da pođe od ključnog argumenta: sprečavanja strane države da stavi veto na proširenje EU kroz okupaciju teritorije zemlje-kandidata.
Godine 2004, prilikom prijema Kipra, Evropska unija očekivala je da će se i okupirane teritorije pridružiti „nakon postizanja nacionalnog ujedinjenja i dogovora o vremenskom okviru za povlačenje stranih trupa“. „Važan uslov za proširenje u takvim slučajevima jeste da se ne prizna nezakonita aneksija ili okupacija teritorije od strane druge države“, naglašava Šej.
Promjena demografije okupiranih teritorija
Takav pristup, prema riječima Šeja, ima očigledne prednosti: „ne nagrađuje agresiju“. Štaviše, „prijem u EU čitave zemlje pružiće de jure podsticaj stanovništvu okupiranih regiona da teži ujedinjenju, jer to automatsko znači i članstvo u EU“.
Na Kipru se, međutim, ta računica još nije ostvarila, priznaje Šej, iako se javno mnjenje na sjeveru ostrva kreće u proevropskom pravcu. On to pripisuje činjenici da su turske vlasti „naselile sjeverni Kipar hiljadama migranata iz Turske, mijenjajući tradicionalni identitet kiparskog turskog stanovništva i komplikujući proces ujedinjenja“.
Značajno je da Rusija takođe pribjegava politici prisilne rusifikacije i demografskih promjena na okupiranim oblastima Donbasa i na Krimu. Zato ujedinjenje teritorija u slučaju Ukrajine može potrajati mnogo duže nego što se možda očekuje.
Članstvo u NATO kao sredstvo odvraćanja
Prilikom analize paralela između evropske integracije Kipra i Ukrajine, važno je uzeti u obzir i geopolitički status njihovih susjeda. Prema riječima bivšeg ambasadora EU u Ukrajini, Žozea Manuela Pinta Teišeire, Grčka je bila „ključni element“ koji je pomogao Kipru da se u teškim okolnostima pridruži EU. „Godine 2004, kada je planirano proširenje na zemlje centralne i istočne Evrope, Grčka je prijetila da će blokirati pristupanje svih tih zemalja ako Kipar ne bude primljen“, objašnjava diplomata. Dodaje i da se proces integracije Kipra odvijao uz podršku mirovne misije UN, koja na ostrvu djeluje još od 1964. godine.
U poređenju s Ukrajinom, situacija u kojoj je bio Kipar je bila „značajno jednostavnija“ i zato što je Turska kandidat za EU i članica NATO, napominje Šej. U slučaju Ukrajine, čak i s prekidom vatre i mirovnim sporazumom, izgledi za novu rusku invaziju ostaju realni, a ni Ukrajina ni Rusija nisu članice NATO, što eliminiše svaki faktor odvraćanja.
„Osujetiti Putinove planove“
Uprkos svim tim razlikama, stručnjaci smatraju da iskustvo Kipra s pristupanjem Uniji može i treba da se primjeni na Ukrajinu. Diplomata Pinto Teišeira naglašava da su istorijske okolnosti sukoba na Kipru „mnogo složenije“ od situacije u Ukrajini. „Prema kiparskom modelu, Ukrajina može biti integrisana u EU sa svim svojim teritorijama unutar međunarodno priznatih granica, uprkos okupaciji dijela njenih teritorija od strane Rusije“, smatra bivši ambasador EU.
Primjer Kipra pokazuje da je EU sposobna da prihvati podijeljenu zemlju uz bezbjednosne garancije, smatra i Džejmi Šej. Brisel bi, kako dodaje, trebalo da se osloni na to iskustvo i da „ne pretvara nezakonitu okupaciju dijela ukrajinske teritorije u prepreku njenom pristupanju EU“. „Upravo to Putin želi, a budućnost Evrope zavisi od toga da li će biti osujećeni njegovi planovi“, zaključuje bivši portparol NATO.
Bonus video:
