Izvještaji u međunarodnoj štampi prošle sedmice ukazivali su na to da predsjednik SAD Donald Tramp, nakon razgovora sa liderima NATO-a, možda razmatra uspostavljanje američkih vojnih baza na Grenlandu po uzoru na one koje Ujedinjeno Kraljevstvo ima na Kipru.
Ti medijski navodi ponovo su skrenuli pažnju na jedinstven aranžman koji postoji na Kipru još od 1960, kada je ta zemlja stekla nezavisnost od Ujedinjenog Kraljevstva – poslije decenija kolonijalne uprave i četvorogodišnje oružane borbe.
Nezavisnost od Britanaca 1960. godine
Iako je proglašenje nezavisnosti 16. avgusta 1960. formalno označilo kraj britanske kolonijalne vlasti, to nije dovelo do potpunog povlačenja Ujedinjenog Kraljevstva sa ostrva.
Naprotiv, Ugovor o uspostavljanju Republike Kipar sadržao je izričitu odredbu da „teritorija Republike obuhvata ostrvo Kipar (…) sa izuzetkom dva područja navedena u aneksu Ugovora, koja će ostati pod suverenitetom Ujedinjenog Kraljevstva“.
Ta područja - poznata kao Suverene baze (Sovereign Base Areas, SBA) - jesu Akrotiri i Dekelija, smještene na jugu i istoku ostrva. Obuhvataju ukupno 254 kvadratna kilometra — oko tri odsto teritorije Republike Kipar.
Ko kontroliše i plaća baze?
Više od 65 godina od nezavisnosti, baze Akrotiri i Dekelija ostaju pod punom britanskom kontrolom. Imaju sopstvenu administraciju, zakonodavstvo i sudski sistem.
Upravu sprovode Britanske snage na Kipru (British Forces Cyprus), koje funkcionišu kao lokalna vlast i direktno su podređene britanskom Ministarstvu odbrane. Administrator baza ima ovlašćenje da tamo donosi zakone „radi mira, reda i dobrog upravljanja“.
Prema Ugovoru o uspostavljanju, Ujedinjeno Kraljevstvo nije bilo u obavezi da plaća korišćenje tih teritorija, iako je jedna klauzula predviđala finansijsku pomoć Republici Kipar u vidu bespovratne novčane pomoći. Prema kiparskim državnim arhivima, UK je jednostrano obustavilo plaćanja poslije pet godina, 1965, pozivajući se na promijenjene okolnosti nakon međuetničkog nasilja.
Da li su baze dio EU?
Poslije gotovo decenije međuetničkih sukoba, puča uz podršku Grčke i turske vojne intervencije 1974, ostrvo je podijeljeno na Republiku Kipar, koja je članica EU, i samoproglašenu Tursku Republiku Sjeverni Kipar, koju međunarodna zajednica ne priznaje.
Status britanskih baza nije se promijenio ulaskom Kipra u Evropsku uniju 2004. godine.
Iako su baze pod britanskim suverenitetom, one se fizički nalaze na teritoriji Kipra, pa je prilikom ulaska Kipra u EU 2004. posebnim protokolom precizirano da se na njih ne primjenjuje uobičajeno pravo EU.
Ugovor o pristupanju sadržao je Protokol br. 3, kojim su SBA izuzete iz primjene pravne tekovine EU (acquis communautaire), odnosno skupa zakona, prava i obaveza koji važe u državama članicama.
Ko živi u britanskim bazama na Kipru?
U britanskim bazama na Kipru živi oko 18.000 ljudi, od kojih je približno 11.000 kiparskih državljana, dok ostatak čine britanski vojnici i njihove porodice.
Svi Kiprani koji su na tim područjima živjeli kada su 1960. proglašena za SBA nastavili su da žive tamo i poslije toga.
Mogu li se baze koristiti u civilne svrhe?
Kostas Paraskeva, profesor javnog prava i ljudskih prava i predsjednik Katedre za pravo na Univerzitetu Kipra, izjavio je za Dojče vele (DW) da „suverenitet nad britanskim bazama nije apsolutan, jer je Ujedinjeno Kraljevstvo preuzelo konkretne i izričite obaveze da u bazama neće preduzimati određene aktivnosti“.
Paraskeva objašnjava da ugovor propisuje da se baze „ne smiju razvijati u svrhe koje nisu vojne; da se ne smiju uspostavljati carinske barijere između Republike Kipar i baza; da komercijalna i industrijska preduzeća nisu dozvoljena; kao i da se ne smiju graditi civilne luke i aerodromi“.
Zbog toga ne postoji granična kontrola između baza i teritorije Republike Kipar. Ulazak i izlazak su slobodni, a komercijalni razvoj unutar baza je ograničen.
Da li Kipar ima uticaja na to za šta se koriste baze?
Iako su britanske vojne aktivnosti koje se sprovode iz Akrotirija i Dekelije uglavnom obavijene tajnom, britanski mediji poput BBC-ja i Gardijana ranije su dokumentovali učešće britanskog ratnog vazduhoplovstva (RAF) ili NATO saveznika koji djeluju iz tih baza u vojnim operacijama povezanim sa Irakom, Sirijom, Jemenom i Gazom.
U svakom od tih slučajeva, Republika Kipar nastojala je da se distancira od tih aktivnosti, naglašavajući u zvaničnim saopštenjima da kiparske vlasti nemaju nikakvu kontrolu nad SBA.
Na primjer, 2024. godine portparol vlade Konstantinos Letimbiotis izjavio je, nakon protesta zbog uloge baza u sukobima na Bliskom istoku, da „Kipar nije uključen u vojne operacije“ i podsjetio da, u skladu sa Ugovorom o uspostavljanju, „Britanija nije dužna da informiše kiparske vlasti o aktivnostima koje se sprovode unutar baza“.
Kako građani Kipra gledaju na britanske baze?
U kiparskom društvu, antiratni protesti ostaju najčešći oblik političkog izražavanja u vezi sa bazama i glavni su podsticaj za oživljavanje dugogodišnjeg postkolonijalnog slogana: „Baze napolje sa Kipra“.
Ipak, zahtjev za uklanjanje baza nema istaknuto mjesto u programima političkih partija u Republici Kipar, iako pojedini političari povremeno pominju potrebu da se njihov status modernizuje.
U razgovoru za DW, Kostas Klerides, bivši državni tužilac Republike Kipar, ocijenio je da je „status baza prema međunarodnom pravu neprihvatljiv jer predstavlja ostatak kolonijalizma“.
Klerides je nedavno uputio pismo političkim partijama i predsjedniku Nikosu Hristodulidesu, predlažući konsultacije sa Ujedinjenim Kraljevstvom radi potpisivanja novih sporazuma koji bi izmijenili status baza.
Pozivajući se na savjetodavno mišljenje Međunarodnog suda pravde iz 2019. u slučaju Mauricijus protiv Ujedinjenog Kraljevstva, kao i na kasniju rezoluciju Generalne skupštine UN kojom je London obavezan da okonča upravljanje arhipelagom Čagos — temom kojom se nedavno bavio i predsjednik Tramp — Klerides smatra da sada postoji pravni presedan koji bi Republici Kipar mogao da posluži kao osnova za sličnu inicijativu.
Bonus video:
