Vlade pet država članica Evropske unije (EU) „dosljedno i namjerno” podrivaju vladavinu prava, upozorila je vodeća evropska organizacija za građanske slobode, dok demokratski standardi nazaduju u još šest država, uključujući i zemlje koje su se istorijski smatrale snažnim demokratijama, prenosi "Gardijan".
Pozivajući se na dokaze više od 40 nevladinih organizacija iz 22 zemlje, Civil Liberties Union for Europe (Liberties) opisala je vlade Bugarske, Hrvatske, Mađarske, Italije i Slovačke kao „rušitelje”, koji aktivno slabe vladavinu prava, piše britanski list.
U izvještaju grupe za 2026. godinu, objavljenom danas, navodi se da je u Slovačkoj došlo do nazadovanja u svim oblastima — pravosuđu, borbi protiv korupcije, slobodi medija i kontrolnim mehanizmima civilnog društva — pod populističkom, autoritarnom i proruskom vladom Roberta Fica.
Slična slika zabilježena je i u Bugarskoj, dok Mađarska, gdje bi 16 godina vlasti Viktora Orbana moglo da se završi nakon izbora 12. aprila, „ostaje posebna kategorija za sebe, nastavljajući da sprovodi sve regresivnije zakone i politike bez ikakvih naznaka promjene”.
Na drugim mjestima, Liberties je Belgiju, Dansku, Francusku, Njemačku i Švedsku, sve zemlje sa snažnom demokratskom tradicijom, označila kao „klizače”: države u kojima vladavina prava slabi u pojedinim oblastima, iako to urušavanje nije dio ukupne političke strategije.
Češka, Estonija, Grčka, Irska, Litvanija, Holandija, Rumunija i Španija svrstane su u kategoriju „stagnatora”, odnosno zemalja u kojima se stanje vladavine prava niti poboljšava niti pogoršava, piše u izvještaju od 800 stranica.
I Poljska je svrstana u tu kategoriju, iako premijer Donald Tusk pokušava da obnovi ključne elemente vladavine prava — poput nezavisnog pravosuđa — koje je prethodno demontirala bivša vlada stranke Pravo i pravda (PiS), ali ga u tome koče predsjednički veto mehanizmi, piše "Gardijan".
Dosadašnji ograničeni napredak Poljske „pokazuje koliko obnova narušene institucionalne nezavisnosti može biti zahtjevna i krhka”, navodi Liberties. Samo je Letonija zaslužila status „marljivog radnika”, uz vladu koja aktivno unapređuje standarde vladavine prava.
U izvještaju takođe piše da su mehanizmi EU za suzbijanje urušavanja vladavine prava uglavnom neefikasni, jer većina država članica uprkos višegodišnjim preporukama Evropske komisije nije uspjela da smjernice pretoči u konkretne mjere.
Utvrđeno je da su 93 odsto svih preporuka iz sopstvenog izvještaja izvršne vlasti EU o vladavini prava za 2025. godinu bile ponovljene iz prethodnih godina, pri čemu su mnoge prenesene bez ikakvih izmjena u formulaciji, dok je broj novih preporuka prepolovljen u odnosu na 2024.
Od stotinu preporuka Komisije koje je procijenila organizacija Liberties, kod 61 nije zabilježen nikakav napredak, dok je kod još 13 stanje dodatno pogoršano. „Izvještaj Komisije trebalo je da podstakne konkretno djelovanje”, rekla je izvršna direktorica Libertiesa Ilina Nešikj.
Ali nakon sedam godišnjih izdanja, nalazi Libertiesa ukazuju „ne samo na nazadovanje, već i na kontinuirane i namjerne napore da se potkopa vladavina prava. Ponavljanje preporuka bez smislenog praćenja neće to preokrenuti”, kazala je ona.
Izvještaj je takođe kritikovao institucije EU u cjelini, navodeći da su one 2025. godine ne samo „odražavale mnoge probleme viđene u državama članicama”, već nisu ni dosljedno primjenjivale niti branile osnovna prava.
„Normalizovale su upotrebu izuzetnih, ubrzanih zakonodavnih procedura, povukle ključne zaštite osnovnih prava i predvodile usklađenu kampanju protiv nadzornih organizacija”, rekla je Kersti Mekort, viša savjetnica za zagovaranje u organizaciji Liberties.
Kada se to dešava, dodala je Mekort, institucije „podrivaju kredibilitet EU i njenih sopstvenih izvještaja o vladavini prava”.
Liberties je utvrdio da su uslovi vladavine prava najviše pogoršani tokom 2025. godine u stubu demokratskih „kontrola i ravnoteža”: mogućnosti nezavisnih NVO i civilnog društva da se organizuju, osporavaju odluke i pozivaju vlade na odgovornost.
Kako se navodi, sve je više regresivnog zakonodavstva i oštrih kazni za učešće na zabranjenim protestima, uključujući i Mađarsku, gdje su Prajd događaji zabranjeni, a njihovi organizatori, uključujući gradonačelnika Budimpešte, stavljeni pod zvaničnu istragu.
U Italiji je usvojen veoma restriktivan bezbjednosni dekret kojim se kriminalizuju blokade puteva i drugi oblici neslaganja, dok se istovremeno jačaju garancije za policiju. U više država članica klimatski i propalestinski demonstranti suočili su se sa zabranama i kriminalizacijom.
I stub pravosuđa pokazuje izostanak napretka, saopštio je Liberties, posebno ukazujući na ono što je nazvao „novim trendom sve kritičnijeg ili neprijateljskijeg političkog diskursa prema pravosuđu i institucijama za ljudska prava”.
Malo napretka zabilježeno je i u borbi protiv korupcije. A kada je riječ o slobodi medija, samo mali broj država ostvario je mjerljiva poboljšanja. Napadi na novinare porasli su u Bugarskoj, Hrvatskoj, Italiji, Holandiji i, naročito, Slovačkoj.
Bonus video:
