Veliki dio zapadne Evrope trenutno prolazi kroz intenzivan toplotni talas sa neuobičajeno visokim temperaturama, i to od Ujedinjenog Kraljevstva i Irske na sjeveru, preko Njemačke i Francuske u centralnoj Evropi, pa sve do Španije i Italije na jugu.
Ovo neuobičajeno toplo vrijeme na pragu ljeta posljedica je takozvane „toplotne kupole” (heat dome). Taj snažan i sporo pokretan sistem visokog vazdušnog pritiska, koji stiže iz sjeverne Afrike, zadržava vruć vazduh iznad Evrope poput poklopca na loncu koji vri.
Prema podacima evropske Službe za klimatske promjene Kopernikus, takvi atmosferski sistemi postali su češći tokom posljednjih 25 godina, što dovodi do sve učestalijih i intenzivnijih toplotnih talasa.
„Temperature ovih razmjera nekada su bile izuzetak čak i usred ljeta“, izjavila je Friderike Oto, profesorka klimatskih nauka na Imperijal koledžu u Londonu. „Ova rekordna vrućina jasno nosi pečat klimatskih promena.“
Evropa se zagrijava dvostruko brže
Još je prerano da se precizno utvrdi u kojoj mjeri je ovaj najnoviji ekstremni toplotni talas pojačan efektom staklene bašte, usljed emisije fosilnih goriva.
Međutim, prethodne analize nekoliko toplotnih talasa u Evropi od 2003. godine, koje su sproveli klimatski naučnici iz organizacije World Weather Attribution sa sjedištem u Ujedinjenom Kraljevstvu (čija je suosnivačica Friderike Oto), pokazuju da su takvi ekstremni vremenski uslovi postali „mnogo vjerovatniji i intenzivniji zbog klimatskih promjena koje je izazvao čovjek“.
Najnoviji izvještaj o stanju klime u Evropi, objavljen u aprilu, navodi da je najmanje 95 odsto kontinenta tokom 2025. godine zabilježilo temperature iznad godišnjeg prosjeka. Intenzivni toplotni talasi sa temperaturama iznad 30 stepeni Celzijusa osjetili su se čak i sjeverno od Arktičkog kruga, dok je temperatura površine mora bila „najviša ikada zabilježena“.
„Evropa je kontinent koji se najbrže zagrijava, a posljedice su već sada ozbiljne“, rekao je Florijan Papenberger, direktor Evropskog centra za srednjoročne vremenske prognoze, jedne od agencija koje stoje iza ovog izvještaja.
Evropa se, zapravo, zagrijava dvostruko brže od globalnog prosjeka. Prosječna temperatura je porasla za 2,5 stepeni Celzijusa u odnosu na predindustrijski period s kraja 19. vijeka. Na globalnom nivou zabilježen je prosječan porast od 1,4 stepena.
Zašto postaje ovoliko vruće?
Dio razloga za ubrzano zagrijavanje leži u samom geografskom položaju. Evropa je povezana sa Arktikom, jedinim područjem na svijetu koje se zagrijava još brže. Prema podacima evropske Službe za klimatske promjene Kopernikus, prosječni porast temperature oko Sjevernog pola već je premašio 3,3 stepena Celzijusa. To je dijelom i zbog toga što tamniji Arktički okean, sa kojeg se otopio led, apsorbuje više sunčeve svjetlosti nego sam led koji je reflektuje.
Taj proces, poznat kao albedo-efekat, prisutan je i širom Evrope. Djelovi kontinenta koji su nekada bili pod ledom tokom cijele godine ili do kasnog ljeta, poput visokoplaninskih predjela Alpa, sada sve češće ostaju bez sniježnog pokrivača. Pošto tamnije tlo reflektuje manje sunčevog zračenja nazad u svemir, zagrijavanje se dodatno ubrzava.
Promjene vetrova mijenjaju vremenske obrasce
Naučnici takođe povezuju zagrijavanje Evrope sa promjenama u mlaznoj struji (jet stream), vazdušnoj struji na velikim visinama koja teče sa zapada prema Evropi. Ti vjetrovi, koji su nekada bili relativno stabilni, takođe su poremećeni klimatskim promjenama, što dovodi do ekstremnijih vremenskih obrazaca koji imaju tendenciju da se duže zadržavaju na istom mjestu.
Studija iz 2022. godine, koju je vodila Efi Rusi, tadašnja postdoktorska istraživačica na Institutu za istraživanje uticaja klime u Potsdamu u Nemačkoj, pokazala je da su periodi u kojima se mlazna struja dijeli na dva kraka postali učestaliji. To rezultira većim brojem toplotnih talasa širom Evrope — naročito na zapadu kontinenta.
„U ovom regionu, koji se poklapa sa izlaznim područjem olujnih sistema koji sa sjevernog Atlantika dolaze prema Evropi, vremenski sistemi obično potiču sa Atlantika i zato imaju efekat hlađenja“, izjavila je tada Rusi. „Tokom stanja dvostruke mlazne struje, vremenski sistemi se preusmjeravaju ka sjeveru, pa nad zapadnom Evropom mogu da se razviju dugotrajni toplotni talasi.“
Paradoks: čistiji vazduh zagrijava planetu
Paradoksalno je to što su napori u rješavanju jednog drugog ekološkog problema izgleda doprinijeli jačem zagrijavanju Evrope. Izvještaj o stanju klime u Evropi za 2025. godinu ističe da su stroži propisi o kvalitetu vazduha od 1980-ih smanjili zagađenje, ali su sada odgovorni za više temperature.
Prije uvođenja pravila o čistom vazduhu, sitne reflektujuće čestice sulfata i nitrata iz izduvnih gasova automobila i fabričkih dimnjaka indirektno su pomagale u hlađenju kontinenta tako što su reflektovale sunčevu svjetlost, čime su „djelimično ublažavale zagrijavanje izazvano povećanjem gasova sa efektom staklene bašte“.
Klimatski naučnici, međutim, naglašavaju da to ne znači da svijet treba da odustane od napora za smanjenje štetnih emisija.
Potreba da se zagrijavanje zadrži na što nižem nivou istaknuta je i u novom izvještaju koji su u četvrtak objavili Svjetska meteorološka organizacija UN i britanski Met Office. Studija predviđa prosječne globalne temperature blizu rekordnih vrijednosti u narednih pet godina i navodi da je „vjerovatno“ da će svijet prije 2031. godine doživjeti novu najtopliju godinu u istoriji mjerenja.
„Zadatak pred nama je jasan“, rekao je početkom ovog mjeseca generalni sekretar UN Antonio Gutereš, pozvavši na napore za ograničavanje porasta temperature kako bi se „izgradila sigurnija, pravednija i otpornija budućnost za sve“.
Prošle nedelje, UN su izglasale nastavak podrške „brzom, pravednom i ravnopravnom prelasku sa fosilnih goriva“. U međuvremenu, brzo uvođenje obnovljivih izvora energije od 2000. godine već je udaljilo trendove zagrijavanja od najgoreg mogućeg scenarija.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
