Turska se tiho vraća Zapadu

Dvije i po decenije, kad god bi turska vlada došla u sukob sa SAD i Evropom, analitičari su panično počinjali da brinu da je Zapad “izgubio” Tursku. To se prvi put dogodilo 2003. godine, nakon što je turski parlament glasao protiv toga da američkim snagama odobri pristup turskoj teritoriji za invaziju na Irak. Ponovilo se 2010, kada je Turska glasala protiv pooštravanja sankcija UN Iranu.

Upozorenja su postala još hitnija 2017. kada je Ankara kupila raketni odbrambeni sistem S-400 ruske proizvodnje, što je podstaklo strahove da se druga najveća vojna sila NATO-a približava glavnom protivniku Alijanse. Tokom druge polovine dvadesetog vijeka, sekularistički lideri čvrsto su usidrili Tursku u zapadnom taboru. Ankara se pridružila Savjetu Evrope 1949, ušla je u NATO 1952, a 1963. potpisala je sporazum o pridruživanju sa Evropskom ekonomskom zajednicom.

Međutim, zapadni posmatrači su strahovali da će Partija pravde i razvoja (AKP) turskog predsjednika Redžepa Tajipa Erdogana, sa svojim istorijskim vezama s islamističkim partijama, udaljiti zemlju od zapadnog bloka nakon što je došla na vlast 2002. godine. Erdogan je, na mnogo načina, i pokušao takav zaokret. Od sredine 2010-ih, pod zastavom “strateške autonomije”, Ankara je razvijala bliže ekonomske, energetske i bezbjednosne veze sa Moskvom i povremeno vodila politike koje su izazivale gnjev njenih saveznika u NATO-u.

Sada se, međutim, Turska ponovo okreće zapadnim partnerima. Uoči samita lidera NATO-a, čiji će domaćin Ankara biti u julu, turski zvaničnici dosljedno šalju poruke u korist Alijanse. Turski ministar spoljnih poslova Hakan Fidan, na primjer, opisao je transatlantske veze kao stratešku nužnost za Tursku i nazvao samit “istorijskom prilikom” da se potvrdi jedinstvo NATO-a. A tursko ponovno svrstavanje nije samo retorika. Tokom proteklih nekoliko godina, Ankara se distancira od Moskve smanjujući zavisnost od ruske energije i sužavajući ekonomske i odbrambene veze dvije zemlje. Taj zaokret otvorio je vrata dubljoj saradnji sa saveznicima u NATO-u - i pokazuje da se među turskim kreatorima politike učvrstilo shvatanje da je poslije godina insistiranja na strateškoj autonomiji zemlje, Turskoj ipak bolje da bude usklađena sa Zapadom.

Partner u Kremlju

Zbližavanje Ankare sa Moskvom imalo je korijene, paradoksalno, u jednoj od najopasnijih kriza u modernim rusko-turskim odnosima. U novembru 2015, nekoliko mjeseci nakon što se Rusija umiješala u građanski rat u Siriji kako bi spasila svog saveznika Bašara al Asada od pobune koju je podržavala Ankara, Turska je oborila ruski avion u blizini sirijsko-turske granice. Moskva je ubrzo uvela opsežne ekonomske sankcije, a Ankara je strahovala da će uslijediti vojna odmazda. Pozvala je svoje saveznike u NATO-u da otkažu planirano povlačenje baterija raketnog sistema “patriot” raspoređenih u Turskoj, ali su SAD i Njemačka ipak nastavile s tim. U to vrijeme, američko-turski odnosi već su bili zategnuti zbog odluke Vašingtona da naoruža sirijsku kurdsku miliciju koju Ankara smatra terorističkom organizacijom. Povlačenje sistema “patriot” zato je dodatno učvrstilo uvjerenje Ankare da NATO neće stati uz nju u trenucima velike ranjivosti.

Razočaran saveznicima u NATO-u i zabrinut zbog moguće ruske odmazde, Erdogan je početkom 2016. nastojao da popravi odnose s ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom, izražavajući žaljenje zbog obaranja aviona. Potom je, nakon neuspjelog pokušaja puča protiv Erdogana u julu 2016, Putin bio prvi strani lider koji je pozvao i ponudio podršku. Relativno spora reakcija turskih saveznika iz NATO-a razljutila je Erdogana, koji je taj događaj protumačio kao dodatni dokaz da se na NATO ne može osloniti u krizi, dok je Rusija partner s kojim Turska može sarađivati. Samo mjesec kasnije, Turska je pokrenula vojnu operaciju na sjeveru Sirije uz prećutno odobrenje Rusije. Naredne godine Turska je kupila raketni odbrambeni sistem S-400 ruske proizvodnje. S-400 nije samo nekompatibilan sa sistemima NATO-a; saveznici su takođe strahovali da bi njegov napredni radar mogao prikupljati obavještajne podatke o avionima NATO-a, naročito o borbenom avionu F-35, i potencijalno izložiti Moskvi osjetljive operativne podatke i sposobnosti. Iako su SAD uvele sankcije Turskoj i isključile zemlju iz programa F-35, Ankara je tvrdila da ima pravo da diverzifikuje svoja odbrambena partnerstva i smanji zavisnost od zapadnih saveznika.

Na neki način, ruska invazija punog obima na Ukrajinu 2022. još je više približila Rusiju i Tursku. Ankara nije podržala invaziju; naprotiv, turska vlada je oštro osudila ruske poteze, podržala rezoluciju UN kojom se osuđuje Rusija, isporučila Ukrajini dronove i drugo oružje i zatvorila moreuze Bosfor i Dardanele za ratne brodove, uključujući rusku Crnomorsku flotu, u skladu sa odredbama Konvencije iz Montrea iz 1936. godine. Ali Turska je takođe odbila da se pridruži zapadnim sankcijama Rusiji i sve više postajala ekonomski spas za Moskvu. Desetine hiljada Rusa koji su bježali od rata slile su se u Tursku, gdje su kupovali nekretnine, otvarali firme i unosili prijeko potreban novac u oslabljenu ekonomiju. Bilateralna trgovina gotovo se udvostručila 2022. godine, na više od 60 milijardi dolara, čime je Turska postala drugi najveći trgovinski partner Rusije, poslije Kine.

Veze Turske s Rusijom najvidljivije su se produbile u energetskom sektoru. U roku od dvije godine od invazije, Turska je postala treći najveći uvoznik ruskih fosilnih goriva. Njen uvoz ruske nafte 2023. i 2024. bio je više nego dvostruko veći nego 2021. godine. Turska i Rusija nastavile su i realizaciju sporazuma, potpisanog 2010, prema kojem ruski državni nuklearni gigant Rosatom treba da izgradi, posjeduje i upravlja nuklearnom elektranom Akuju na turskoj mediteranskoj obali. Rusija je uložila milijarde dolara u završetak tog projekta, a Ankara je pomogla Rosatomu da prevaziđe prepreke povezane sa sankcijama kako bi elektrana postala operativna. Budući da sporazum predviđa da će Rusija zadržati većinsko vlasništvo, on Moskvi praktično omogućava pristup kritičnoj infrastrukturi u jednoj važnoj članici NATO-a tokom očekivanog radnog vijeka elektrane od 60 godina, kao i tokom potonjeg višedecenijskog procesa njenog razgradnje.

U tom trenutku, iz ugla turskih saveznika u NATO-u, Ankara je bila udaljenija nego ikad. Turska je kupila vojnu opremu od Rusije i razvila bliske energetske veze s Moskvom. Njeni trajni poslovni aranžmani s Rusijom izazvali su upozorenja evropskih i američkih zvaničnika da bi se turske institucije mogle suočiti sa sekundarnim sankcijama ako budu sarađivale s Rusima pod sankcijama. Turska je čak direktno podrivala NATO, koristeći pravo veta kako bi pritiskala saveznike da naprave ustupke u zamjenu za odobrenje Ankare za zahtjeve Finske i Švedske da se pridruže Alijansi. Ratifikacija članstva te dvije zemlje odlagana je mjesecima. Za mnoge saveznike sve je to izgledalo kao pobjeda za Putina.

Vrijeme za novi početak

Ali unutrašnje teškoće ubrzo su primorale Ankaru da preispita svoje spoljne odnose. Do predsjedničkih i parlamentarnih izbora u Turskoj 2023. godine, zemlja se suočavala sa naglo rastućom inflacijom, urušavanjem valute i sve dubljom krizom platnog bilansa. Godine ekonomskog lošeg upravljanja, institucionalnog slabljenja i Erdoganove nekonvencionalne monetarne politike ozbiljno su narušile povjerenje investitora, a godine udaljavanja od tradicionalnih zapadnih partnera ostavile su Tursku bez prijatelja na koje bi se mogla osloniti. Razorni zemljotres u februaru 2023, u kojem je poginulo više od 50.000 ljudi i koji je prouzrokovao štetu od gotovo 100 milijardi dolara, dodatno je produbio probleme zemlje.

Nakon pobjede na izborima u maju 2023, Erdogan je shvatio da je promjena percepcije Turske postala ekonomski i strateški imperativ. Zemlja nije mogla sebi da priušti nastavak otuđivanja Evrope, s obzirom na to da je EU bila najveći trgovinski partner Ankare i izvor investicija. Turska odbrambena industrija bila je ključna za Erdoganove napore da učvrsti legitimitet kod kuće i projektuje uticaj u inostranstvu, ali su američke sankcije uvedene zbog ruskog sistema S-400 opterećivale taj sektor. Uklanjanje Turske iz NATO programa F-35 praktično je turske firme koštalo milijarde dolara u ugovorima, dok su sankcije turskoj agenciji za nabavku naoružanja komplikovale proizvodnju oružja koje se oslanjalo na američke komponente i zaustavile pregovore o novim poslovima.

Unutrašnji problemi primorali su Ankaru da preispita svoje spoljne odnose

U okviru zaokreta, Erdogan je imenovao Mehmeta Šimšeka, koji je uživao široko poštovanje međunarodnih investitora nakon ranijeg mandata na mjestu turskog ministra finansija, da vodi posrnulu ekonomiju. Novi ministar finansija obišao je zapadne prijestonice kako bi uvjerio investitore da se Turska vraća ortodoksnoj ekonomskoj politici, a Fidan je signalizirao da će se Turska diplomatski bliže uskladiti sa zapadnim partnerima, radeći na stabilizaciji odnosa sa SAD i podržavajući napore da se oživi kandidatura Turske za članstvo u Evropskoj uniji.

U julu 2023. Erdogan je povukao prigovore na članstvo Švedske u NATO-u. Iako se Turska nije pridružila zapadnim sankcijama Rusiji, prilagodila je svoju politiku kako bi izbjegla sekundarne sankcije. Turski izvoz u Rusiju naglo je pao početkom 2024, a turske banke počele su da zatvaraju račune ruskih kompanija, obustavljaju obradu plaćanja i prekidaju veze s ruskim partnerima. Ankara je ograničila izvoz robe američkog porijekla, poput mikročipova i sistema za daljinsko upravljanje, za koju su saveznici u NATO-u strahovali da bi mogla završiti u ruskoj vojsci.

Turska je takođe počela da preduzima korake kako bi smanjila veliku zavisnost od ruske energije. Godine 2025. vodila je razgovore s Iranom o povećanju protoka gasa iz Turkmenistana i ubrzala planove za povećanje uvoza tečnog prirodnog gasa iz SAD i drugih dobavljača koji nijesu iz Rusije. Ankara je tiho odložila planove, koje je Putin prvi put predložio 2022, za uspostavljanje ruskog gasnog čvorišta u Turskoj, za koje su zapadne vlade upozoravale da bi Moskvi moglo omogućiti da zaobiđe uvozna ograničenja miješanjem svog gasa s gasom drugih dobavljača.

Prošle godine Turska je ruske gasne ugovore koji su isticali produžila za samo godinu dana - ali je pristala na petnaestogodišnji sporazum o kupovini približno 1.500 isporuka LNG-a iz SAD. Uvoz gasa iz Rusije činio je više od 50 odsto turskog snabdijevanja 2018; do kraja 2025. taj udio je pao ispod 40 odsto. A nakon što je predsjednik SAD Donald Tramp tokom sastanka u Bijeloj kući u septembru 2025. pozvao Erdogana da smanji tursku kupovinu ruske energije, najveće rafinerije u zemlji počele su da kupuju sirovu naftu iz Iraka, Kazahstana i od drugih proizvođača koji nijesu iz Rusije, što je doprinijelo padu izvoza ruske nafte u Tursku u oktobru za više od 60 odsto.

Čak se i nuklearno partnerstvo našlo pod pritiskom. Projekat nuklearne elektrane Akuju, koji je prvobitno trebalo da počne s radom 2024, suočio se s ponovljenim odlaganjima zbog zabrinutosti dobavljača u vezi sa sankcijama Rusiji. Turska sada radi sa SAD i Južnom Korejom na planovima za drugu nuklearnu elektranu u Sinopu, na obali Crnog mora, projektu za koji se ranije očekivalo da će pripasti Rosatomu.

Snaga savezništva

Regionalna dešavanja tokom proteklih godinu i po dodatno su učvrstila tursko preusmjeravanje. Pad Asada krajem 2024. i dolazak nove vlade u Damasku, blisko usklađene s Ankarom, lišili su Rusiju velikog dijela uticaja koji je imala u Siriji od 2015. godine - i učinili uglavnom nepotrebnim da se Erdogan dodvorava Putinu kako bi obezbijedio podršku za sopstvenu politiku prema Siriji. Politička tranzicija u Siriji takođe je otvorila put za povlačenje američke vojske iz te zemlje, uklanjajući dugogodišnji izvor napetosti u američko-turskim odnosima.

Ankara sada razumije da je u snažnijoj poziciji da ostvaruje svoje interese u inostranstvu kada sarađuje sa SAD i Evropom

Takvo povoljno diplomatsko okruženje pomoglo je Turskoj da ojača partnerstva na koja se njena vojska i odbrambena industrija odavno oslanjaju. Domaća odbrambena proizvodnja zahtijeva pristup američkim djelovima, a nabavke od saveznika iz NATO-a, poput prošlogodišnje kupovine nekoliko desetina aviona “eurofajter tajfun”, ključne su za program modernizacije turske vojske. Ankara takođe želi da učestvuje u evropskim naporima za izgradnju sopstvene odbrambene industrije - i time dobije pristup novim mogućnostima finansiranja. Turska je, u suštini, odlučila da se ponovo obaveže NATO-u. I tu namjeru je jasno pokazala: u decembru 2025, nakon što je godinama insistirala da će kupiti drugu seriju sistema S-400, Erdogan je zatražio od Putina da preuzme nazad taj raketni odbrambeni sistem.

Odgovor NATO-a na rat protiv Irana, koji su 28. februara pokrenuli SAD i Izrael, pokazao je Ankari da je napravila pravi izbor. Kada je nekoliko iranskih raketa ušlo u turski vazdušni prostor, presreli su ih odbrambeni sistemi povezani s NATO-om u istočnom Mediteranu. Alijansa je potom ojačala tursku vazdušnu i protivraketnu odbranu, uključujući raspoređivanje baterija “Patriot” na jugoistok zemlje, gdje se nalazi radarski sistem koji podržava NATO-ov štit od balističkih raketa. Nasuprot tome, izuzetno skupi turski sistemi S-400 ostali su neaktivni dok se zemlja našla pod direktnom raketnom prijetnjom.

Ankara se sve više okreće saveznicima iz NATO-a kako bi joj pomogli da zatvori praznine u odbrani koje je rat razotkrio, naročito kada je riječ o odbrani od balističkih raketa srednjeg dometa, krstarećih raketa i koordinisanih masovnih napada. Nastavila je ranije prekinute pregovore s Francuskom i Italijom o nabavci i zajedničkoj proizvodnji raketnog odbrambenog sistema SAMP/T. Njemačka je najavila da će krajem juna rasporediti dodatnu bateriju protivvazdušne odbrane “Patriot” i 150 vojnika u Turskoj. Turski zvaničnici nedavno su otkrili plan NATO-a, koji se sprovodi od 2023, za uspostavljanje multinacionalnog korpusa u Turskoj; Ankara namjerava da taj projekat završi do 2028. Turska takođe širi svoje učešće u bezbjednosti Crnog mora, pokrenuvši u januaru inicijativu za deminiranje povezanu s NATO-om, zajedno s Bugarskom i Rumunijom.

Povratak u stvarnost

Sve veća saradnja Turske s NATO-om očigledno je uznemirila Moskvu. Uprkos ponovljenim pozivima, Putin nije posjetio Tursku od 2020. godine. Turske mete su se posljednjih godina našle i pod ruskom vatrom u Ukrajini i Crnom moru. Ruske snage su 2023. ispalile hice upozorenja na teretni brod u turskom vlasništvu u Crnom moru. Rusija je 2025. pogodila LNG tanker pod turskom zastavom u ukrajinskom lučkom gradu Odesi i napala pogon za proizvodnju turskih dronova “bajraktar” u blizini Kijeva. Iako se Turska i dalje predstavlja kao posrednik između Rusije i Ukrajine, sve je frustriranija onim što zvaničnici vide kao ruske nepopustljive zahtjeve i nespremnost da se uključi u razgovore na visokom nivou, neophodne za postizanje rješenja. Indikativno je i to što podržava težnje Ukrajine da se pridruži NATO-u.

Iako se Turska distancira od Rusije i približava NATO-u, to ne znači da je Ankara u potpunosti odustala od težnje ka strateškoj autonomiji. Turska i dalje želi da maksimalno poveća slobodu djelovanja i zadrži mogućnost da istovremeno sarađuje s konkurentskim akterima, uključujući saveznike iz NATO-a, Kinu, Rusiju i regionalne sile. Ali Ankara sada razumije da je u snažnijoj poziciji da ostvaruje svoje interese u inostranstvu kada sarađuje sa SAD i Evropom.

Turska odbrambena industrija ključna je za njenu sposobnost da projektuje moć i utiče na ishod sukoba u regionu, pa će Ankara nastaviti da snažno ulaže u domaće kapacitete. Ipak, napredak tih kapaciteta i dalje zavisi od američke i evropske tehnologije, komponenti, finansiranja i odbrambenih partnerstava.

Turska ekonomija i bezbjednost ostaju čvrsto vezane za Evropu i SAD, kao što je slučaj već decenijama. Erdogan je pokušao da pronađe alternativu gradeći blizak odnos s Rusijom - ali je stvarnost sada vratila Tursku nazad.

Autorka je direktorka Turskog programa Instituta za Bliski istok i autorka knjige “Erdoganov rat: Borba čvrstorukaša kod kuće i u Siriji”

Tekst je preuzet iz časopisa “Forin afers”

Prevod: N. B.