Evropa gubi bitku protiv kokaina

Evropa se suočava sa sve većim prilivom kokaina, dok krijumčari novim rutama i tehnologijama uspijevaju da ostanu korak ispred policije. Uprkos pojačanim kontrolama u velikim lukama i većoj međunarodnoj saradnji, vlasti priznaju da ne mogu da zaustave dotok droge.

U borbi protiv krijumčarenja preko mora kriminalne grupe često odnose prevagu, zbog čega je Evropa, prema ocjeni Ujedinjenih nacija (UN), postala novo glavno odredište za kokain, piše “Fajnenšl tajms” (FT).

Ta droga, nekada uglavnom vezana za bogate posjetioce noćnih zabava, ušla je u široku upotrebu. Ulične cijene su između 2014. i 2024. pale u prosjeku 18 odsto, dok je čistoća kokaina porasla 44 odsto, pokazuju podaci Agencije Evropske unije (EU) za droge.

Dok su vlasti pojačavale kontrole i zapljene u velikim lukama, krijumčari su ostajali korak ispred koristeći sofisticirane isporuke na otvorenom moru, enkriptovanu komunikaciju, snažne glisere, podvodna plovila bez posade i lažiranje GPS lokacija plovila.

“Uvijek morate da budete u toku, jer se stalno pojavljuje novi način djelovanja”, rekao je Jirgen Ebner, vršilac dužnosti direktora Europola, policijske agencije EU.

On je upozorio na “efekat vodenog kreveta” - kada vlasti snažno pritisnu kriminalne grupe na jednom mjestu, problem se samo premjesti negdje drugo.

FT navodi da je obim problema ogroman, te da je proizvodnja kokaina u Latinskoj Americi učetvorostručena tokom protekle decenije, dok kriminalne mreže u Kolumbiji, Peruu i Boliviji koriste globalne trgovinske rute za prebacivanje velikih količina droge. Dodaje da se kokain sve češće šalje i iz Brazila u Evropu preko zapadne Afrike.

UN upozoravaju da bi ponuda uskoro mogla da premaši potražnju, što bi krijumčare dodatno podstaklo da još veće količine droge plasiraju na evropske ulice.

“Nijesmo u mogućnosti da zaustavimo te tokove”, rekao je Mark Melet, bivši načelnik Generalštaba irskih odbrambenih snaga, dodajući da bi evropskim organima za sprovođenje zakona bile potrebne informacije u realnom vremenu o tome šta se dešava na površini mora, morskom dnu i u vazdušnom prostoru iznad njega.

Prema podacima UN-a, u Evropi je danas dostupno više kokaina nego osamdesetih godina, koje se često smatraju vrhuncem popularnosti te droge. Samo prošle godine količina tragova kokaina u gradskim otpadnim vodama porasla je za više od petine, pokazuju podaci Agencije EU za droge.

Agencija je 2021. procijenila vrijednost evropskog tržišta na 11,6 milijardi eura, dok Majkl O’Saliven, bivši direktor Centra za pomorske analize i operacije protiv narkotika, zajedničke policijske i vojne službe devet evropskih zemalja, smatra da ono danas vrijedi oko 15 milijardi eura.

Niže cijene i jednostavna kupovina preko popularnih aplikacija za razmjenu šifrovanih poruka učinile su kokain dostupnijim. Predstava da je tipični korisnik neko ko samo želi da dodatno začini noćni izlazak “više zapravo ne važi”, rekao je Žilijen Garsani, šef kancelarije Agencije UN za droge u Briselu.

“Kokain je zaista prodro u sve starosne grupe i sve slojeve društva.”

Garsani je rekao da drogu sve češće uzimaju tinejdžeri.

“Njihov mozak, naravno, još nije razvijen. Tako se stvara snažan put ka zavisnosti.”

Evropske vlasti su pojačale borbu protiv krijumčarenja ulaganjem u bezbjednost luka i tješnju pravosudnu saradnju. Ipak, kriminalne grupe i dalje ostaju korak ispred, ističe FT.

Oficir irske mornarice, koji je tražio da ostane anoniman, procjenjuje da organi reda zaplijene “možda 10 odsto” kokaina koji se doprema u Evropu. I pored ograničenih resursa, mora da prati i sve češće dolaske ruskih špijunskih brodova, kao i pomorske prijetnje tokom nekoliko samita EU kojima je Irska domaćin ove godine.

“Kada je riječ o drogi, možete da kažete da pobjeđujete samo ako potpuno prekinete snabdijevanje”, rekao je oficir. Evropske mornarice i organi za sprovođenje zakona razmjenjuju informacije, ali, kako je dodao, “da li dobijaju sve podatke? Da li to zaista rješava problem na kopnu? Budimo realni - ne rješava.”

Kokain na drvenom uglju

FT navodi da je krijumčarenje kokaina u Evropu ozbiljnije počelo osamdesetih godina, kada su kolumbijski karteli pokušali da se prošire izvan zasićenog američkog tržišta. U početku su koristili jahte i motorne čamce, ali su ih od devedesetih, zbog sve većih količina droge, zamijenili kontejneri sa robom poput voća, kao i sve domišljatije metode, uključujući slanje “narko-podmornica” direktno u Evropu.

Krijumčari miješaju kokain u prahu sa hranom, plastikom, tekstilom, kartonom, pa čak i goveđim kožama, kako bi ga prikrili tokom transporta, a zatim ga izdvajaju u ilegalnim hemijskim laboratorijama. Jedna od metoda podrazumijeva hemijsku preradu droge i njeno nanošenje na drveni ugalj.

Evropske zemlje su tokom protekle decenije zaplijenile ogromne količine kokaina, naročito u velikim lukama poput Roterdama u Holandiji i Antverpena u Belgiji, gdje je 2023. godine zaplijenjeno rekordnih 118 tona.

Od 2019. godine broj zapljena u Evropi premašuje broj zapljena u Sjevernoj i Južnoj Americi.

Međutim, tokom posljednje tri godine zabilježen je “ogroman pad”, rekao je šef belgijske carine Kristijan Vanderveren. Belgijske vlasti su u Antverpenu tokom prvih šest mjeseci ove godine zaplijenile 5,4 tone kokaina, što je 68 odsto manje nego u istom periodu prošle godine i novi pad u odnosu na ukupno 55 tona zaplijenjenih 2025.

Mnogi taj pad vide kao znak da pojačane bezbjednosne mjere i odvraćaju krijumčare od velikih luka. Zahvaljujući mobilnim skenerima, Belgija odmah po dolasku rendgenski pregleda 15 do 17 odsto visokorizičnih kontejnera, u poređenju sa pet odsto 2023. godine.

“Promjena definitivno postoji, jer više nema toliko ogromnih pošiljki kokaina”, rekao je Robert Fej, šef jedinice za krijumčarenje droge u Europolu.

Međutim, kako se pojačava bezbjednost u velikim lukama, kriminalne grupe se kao alternativi okreću isporukama usred Atlantika, koristeći GPS i satelitsku tehnologiju.

Takve isporuke mogu da uključuju ribarske brodove ili velike trgovačke “matične brodove”, koji drogu prebacuju na manja plovila. Ponekad prevoze i robu male vrijednosti, poput polovnih traktora, kako bi putovanje izgledalo kao legalna trgovačka operacija.

Druga mogućnost je da se ribarski brodovi, gliseri ili polupodmornice pod kontrolom kriminalnih grupa, koje prevoze samo drogu, sastanu na moru radi pretovara. Krijumčari takođe potapaju kontejnere koji se kasnije otvaraju pomoću tajmera, pa droga ispliva na površinu i bude preuzeta.

Ogromna površina Atlantika daje krijumčarskim grupama veliku prednost. Fej iz Europola kaže da kriminalne mreže obavljaju takve isporuke i u području Azorskih i Kanarskih ostrva, zbog čega su Portugal i Španija važne ulazne tačke za kokain u Evropu.

“To je veoma veliki dio Atlantika”, rekao je. “Zato morate tačno da znate gdje da tražite.”

Irska, koja istovremeno može da angažuje najviše tri broda, zadužena je za nadzor dijela Atlantika više od deset puta većeg od njene kopnene površine.

“Bez stvarnog prisustva i sprovođenja zakona na moru, vrata ostaju širom otvorena”, rekao je bivši visoki komandant irske mornarice koji je tražio da ostane anoniman.

Posljedice se osjećaju i u samoj Irskoj, gdje je kokain postao najveći problem među drogama. Broj ljudi na liječenju zbog njegove upotrebe porastao je 336 odsto od 2017. godine. Među ispitanicima koji su koristili drogu u prethodnoj godini, kokain je uzimalo 46 odsto, znatno više od prosjeka EU od 29 odsto.

Važnu ulogu u organizovanju transporta i distribucije kokaina imaju i različite balkanske kriminalne grupe, uz velike brazilske i meksičke kartele

Istovremeno sa rastom upotrebe kokaina, smanjivali su se irski kapaciteti za borbu protiv krijumčarenja.

“Još 2018. godine, prije naglog porasta količine droge na irskim ulicama, mornarica je imala devet operativnih brodova”, rekao je bivši komandant.

Od 2019. do 2025. broj članova posade opao je zbog problema sa zapošljavanjem i zadržavanjem kadra, pa su patrole postale neredovne, a brodovi jedva operativni.

“Tada su se otvorile brane za kokain, a Irska je postala laka meta”, rekao je.

Čak i kada policija zna gdje se krijumčarenje odvija i može da pošalje brod i posadu, kriminalci često uspiju da pobjegnu. Kako piše FT, glisere natovarene kokainom je teško pratiti na otvorenom moru, a potjere mogu biti smrtonosne. Ove godine su u sudarima tokom operacija protiv krijumčara poginula dvojica pripadnika španske Civilne garde, a prošle godine jedan portugalski službenik.

“Glavno pitanje je kako da ih zaustavimo”, rekao je Paulo Gomes da Silva, glavni analitičar Centra za pomorske operacije protiv narkotika u Lisabonu. “Čak i kada imamo ista sredstva kao oni, i dalje je veoma opasno.”

Centar za pomorske operacije protiv narkotika prošle godine je zaplijenio rekordne 92 tone kokaina sa brzih glisera i manjih plovila. Ipak, to je bio samo vrh ledenog brijega: procjenjuje se da je oko 700 tona izmaklo zapljeni, više od 40 odsto nego 2024. godine.

Francuska mornarica po zakonu može da puca na plovila kako bi im onesposobila motore, ali druge zemlje to ne mogu zbog različitih nacionalnih propisa.

“Ipak, to je svakako cilj”, rekao je da Silva.

Određeni uspjeh je postignut i u pokušajima policijskih službi da presretnu komunikaciju kriminalnih grupa.

FT podsjeća da su Europol i druge evropske policijske agencije 2021. uspjele da dešifruju komunikaciju na aplikaciji Skaj ECC, koju su krijumčari u velikoj mjeri koristili. Tako su došle do ogromne količine poruka koje su dovele do stotina hapšenja, a i danas se koriste u istragama.

“Prije Skaj ECC-a morali smo da krenemo od sitnih kriminalaca u mreži, a zatim da pokušamo da se, korak po korak, probijemo do glavnih šefova kriminalnih grupa. Međutim, zahvaljujući toj aplikaciji dobili smo uvid u način na koji su međusobno komunicirale same vođe kriminalnih grupa”, rekla je belgijska ministarka pravde Anelis Verlinden.

Dešifrovanje aplikacije pomoglo je policijskim službama da identifikuju visoko pozicionirane krijumčare. Međutim, evropske vlasti godinama nijesu uspijevale da dođu do njih. Visoki članovi takozvanog “Superkartela”, za koji se vjerovalo da je na vrhuncu snabdijevao trećinu evropskog tržišta kokainom, otvoreno su živjeli u Dubaiju i drugim državama koje su im pružale utočište, gdje su djelovali nedodirljivo.

To se promijenilo, pošto je Dubai počeo da izručuje jednog po jednog vodećeg šefa, među njima Ridouana Tagija iz Holandije i Rafaelea Imperijalea iz Italije. Obojica su 2024. završila u zatvorima u svojim zemljama. Najveći uspjeh bilo je hapšenje u aprilu Danijela Kinahana, šefa irskog kartela i jednog od vodećih ljudi Superkartela. On se nalazi u zatvoru u Dubaiju i čeka izručenje Irskoj.

Verlinden je, međutim, upozorila i na “efekat vodenog kreveta”, jer kriminalci bježe u druge države. Jos Lejdekers, najtraženiji krijumčar droge u Holandiji, koji je u odsustvu osuđen i u Holandiji i u Belgiji, krije se u Sijera Leoneu, zemlji koju Centar za pomorske operacije protiv narkotika i Europol smatraju važnim čvorištem za pretovar droge, navodi FT.

Prema podacima Europola, kriminalci se sada vraćaju rascjepkanijim načinima komunikacije.

“Prilagođavaju se, koriste različite načine komunikacije i uvijek su korak ispred nas”, rekao je Fej iz Europola.

Osiguranje pošiljki droge

Ogromna zarada od krijumčarenja kokaina je u samom središtu evropskog problema. Loran Lanijel, analitičar Agencije EU za droge, kaže da, dok droga putuje od Latinske Amerike do evropskih ulica, “profitne marže eksplodiraju”.

“Uloženi novac možete da uvećate za 1.000 odsto”, rekao je.

Najveći dio zarade pripada posrednicima koji organizuju logistiku, posluju kao pružaoci usluga, pa čak nude i osiguranje pošiljki.

“Trgovina funkcioniše poput pješčanog sata”, rekao je Lanijel. “Na vrhu je veliki broj proizvođača, zatim veoma uzak krug logističara, ljudi koji mogu da organizuju krijumčarenje, a na dnu je mnoštvo potrošača. Najviše novca zarađuju upravo oni u sredini.”

Ono što nedostaje u borbi EU protiv droge jeste ozbiljnije bavljenje potražnjom. Ako se bavite samo ponudom, to se zove rat protiv droge, a znamo kako se to završava: ništa se ne rješava

Taj dio trgovine kontrolišu grupe među kojima su najveći brazilski kartel Primeiro komando da kapital, meksički karteli Sinaloa i Halisko nova generacija, kao i različite balkanske kriminalne grupe.

“Niže veleprodajne i maloprodajne cijene kokaina, uz veću čistoću, pokazuju da su u Južnoj Americi dostupne velike količine droge i da znatan dio nje, na neki način, prelazi Atlantik”, rekao je Lanijel.

On siromaštvo smatra “jednim od glavnih pokretača” kriminala i upotrebe droge.

Prema podacima UN-a, Velika Britanija je jedna od rijetkih zemalja u kojima je maloprodajna cijena kokaina porasla, možda zbog veće potražnje ili procjene krijumčara da je unošenje droge u tu zemlju rizičnije nego drugdje.

Kokain sada čini više od četvrtine smrtnih slučajeva povezanih sa drogom u Evropi. Istraživanje Agencije EU za droge iz 2024. pokazalo je da je devet odsto korisnika kokaina i osam odsto korisnika kreka drogu uzimalo na poslu.

“Ono što nedostaje u naporima EU u borbi protiv droge jeste ozbiljnije bavljenje potražnjom”, rekao je Garsani iz Kancelarije UN za droge, navodeći stigmu povezanu sa liječenjem zavisnosti kao jedan od problema.

“Ako se bavite samo ponudom, to se zove rat protiv droge, a znamo kako se to završava: ništa se ne rješava.”

Borba protiv malih krijumčarskih plovila na Atlantiku ne jenjava. Irska, čiji budžet za odbranu raste, ali je i dalje najmanji u EU, povremeno nadzire more gotovo naslijepo jer nema sonar za otkrivanje objekata ispod površine mora niti vojni radar za nadzor vazdušnog prostora.

Irsko Ministarstvo odbrane pokušava da nadomjesti nedostatak opreme novim tehnologijama. Sarađuje sa irskom kompanijom Ubotika, koja koristi satelitski nadzor uz pomoć vještačke inteligencije kako bi otkrila sumnjive obrasce kretanja brodova i pratila pretovare na moru. Mornarica razmatra i upotrebu bespilotnih letjelica, koje imaju veći domet od brodova.

Ipak, Judžin Rajan, bivši irski komandant koji je radio na jačanju evropske saradnje u borbi protiv droge, smatra da je Irska “rupa” u evropskoj odbrani od krijumčarenja.

“Nažalost, gubimo ovu bitku”, rekao je.