Al Kaida je gotova. Organizacija koju je Osama bin Laden osnovao i predvodio, koja je prije 25 godina napala Sjedinjene Države i ubila 2.977 nevinih Amerikanaca u Svjetskom trgovinskom centru, Pentagonu i ruralnom dijelu Pensilvanije, više ne postoji - i američki zvaničnici bi to trebalo otvoreno da kažu, umjesto da dodatno pothranjuju njen mit ponašajući se i govoreći kao da ona i dalje postoji.
Terorizam nije nestao, džihadizam nije iščezao, a američko-izraelski rat protiv Irana mogao bi dodatno podstaći antiameričko raspoloženje i nasilje. Međutim, grupa koja je napala Sjedinjene Države 11. septembra više ne postoji.
U godinama nakon tog napada, hiljade Amerikanaca posvetile su svoje živote osveti žrtava. Užas koji je zahvatio cijelu zemlju dok su ljudi gledali avione kako udaraju u kule - nevine ljude koji su bili smrskani, spaljeni ili su skakali u smrt - izazvao je snažan i strastven odgovor. Oni koji su učestvovali u direktnom odgovoru platili su visoku cijenu: u ratovima nakon 11. septembra više od 15.000 pripadnika američke vojske i vojnih izvođača poginulo je u borbama, dok je oko 1,8 miliona ostalo sa invaliditetom.
Od 2012. do 2021. godine, četiri puta više aktivnih pripadnika vojske i veterana umrlo je od posljedica samoubistva nego u borbama. Pripadnici oružanih snaga vjernih američkih saveznika, posebno Kanade, Danske, Francuske, Njemačke, Italije i Ujedinjenog Kraljevstva, pridružili su se Sjedinjenim Državama u borbama; stotine njih poginule su boreći se zajedno sa Amerikancima. Oni i njihove porodice zaslužuju da znaju da njihov trud nije bio uzaludan. Vašington i njegovi saveznici izgubili su rat u Avganistanu, ali su uspjeli u borbi protiv Al Kaide.
Džihadistički terorizam i dalje predstavlja prijetnju, a nijesu neutralisane sve grupe koje koriste ime “Al Kaida”. Opasne organizacije djeluju na Arapskom poluostrvu, Rogu Afrike, u Sjevernoj Africi, Sahelu i Južnoj Aziji. Izvode napade i kontrolišu teritorije, a neke su bile blizu toga da obore vlade, posebno u Maliju, Somaliji i Jemenu.
Džihadisti različitih usmjerenja obučavaju se u Avganistanu pod vlašću talibana - što je razvoj događaja koji se mora pažljivo pratiti. Ali nijednu od grupa koje se ponekad nazivaju “ograncima Al Kaide” centralno ne usmjerava niti vodi bin Ladenova organizacija, pa bi zvaničnici trebalo da prestanu da sugerišu suprotno, jer time preuveličavaju prijetnju koju te grupe predstavljaju, a ne olakšavaju borbu protiv njih. Zapravo, bilo bi najbolje potpuno prestati sa upotrebom izraza “ogranak Al Kaide”.
Analiza obrazaca napada koji su bili direktno povezani sa Al Kaidom pokazuje kako je njeno centralno jezgro vremenom izgubilo zamah. Prije 11. septembra, jezgro Al Kaide održavalo je stalan tempo operacija širom svijeta protiv američkih ciljeva. Među njima su bili bombaški napad na Svjetski trgovinski centar 1993. godine, u kojem je poginulo šest, a povrijeđeno više od 1.000 ljudi, napad na kompleks Kobar Tauers 1996, kada je ubijeno 19, a ranjeno više stotina ljudi, bombaški napadi na američke ambasade u Keniji i Tanzaniji 1998, u kojima su poginule 224 osobe, a hiljade povrijeđene, kao i napad na američki razarač USS Cole 2000. godine, u kojem je ubijeno 17 ljudi.
Poslije 2001. godine, pokušaji jezgra Al Kaide da napadne teritoriju SAD uključivali su neuspjeli pokušaj iz 2001. da se u avionu koji je letio za Majami aktivira bomba sakrivena u cipeli, kao i propalu zavjeru iz 2009. za samoubilački napad na njujorški metro.
Grupa je, međutim, nanijela više žrtava američkim prijateljima i saveznicima nego samim Sjedinjenim Državama, izvodeći smrtonosne napade na Baliju 2002, u Rijadu 2003. i Londonu 2005. godine. Ali nakon tog talasa napada tokom prve decenije 21. vijeka, inicijativu su preuzele druge džihadističke grupe, a poslije 2009. globalne operacije jezgra Al Kaide praktično su prestale.
Decenijama proučavam načine na koje terorističke grupe prestaju da postoje, oslanjajući se na bazu podataka koja obuhvata 457 terorističkih kampanja i organizacija tokom posljednjih stotinu godina. Analizom njihovog sastava, ciljeva i publike kojoj su se obraćale moguće je prepoznati zajedničke obrasce razvoja.
Iako se međusobno ne isključuju, postoji šest glavnih puteva kojima takve grupe na kraju nestaju ili mijenjaju oblik: eliminacija rukovodstva, pregovori, uspjeh, neuspjeh, represija i preusmjeravanje na drugi način djelovanja, poput običnog kriminala ili pobunjeništva.
U slučaju jezgra Al Kaide, eliminacija vođstva i vojni pritisak imali su važnu ulogu, ali je grupa prvenstveno doživjela kraj zbog strateškog neuspjeha - upravo onako kako se Bin Laden pribojavao da će se dogoditi.
Pokretna meta
Nakon napada 11. septembra, američka kampanja trebalo je da bude usmjerena na uništenje njihovih počinilaca. Međutim, Sjedinjene Države nijesu jasno definisale prijetnju. Odobrenje za upotrebu vojne sile, koje je Kongres usvojio 14. septembra 2001, uopšte nije pominjalo Al Kaidu, već je neprijatelje Vašingtona neodređeno opisalo kao “one države, organizacije ili osobe za koje (predsjednik) utvrdi da su planirale, odobrile, počinile ili pomogle terorističke napade koji su se dogodili 11. septembra 2001”.
Nekoliko dana kasnije predsjednik Džordž V. Buš ponovio je takav pristup. “Naš rat protiv Al Kaide počinje Al Kaidom, ali se tu ne završava”, poručio je. “Neće se završiti dok svaka teroristička grupa globalnog dometa ne bude pronađena, zaustavljena i poražena.”
Time su SAD zapravo objavile rat jednoj taktici - terorizmu, koji je oblikovao političko nasilje u savremenom svijetu još od talasa anarhističkog terorizma u Evropi prije Prvog svjetskog rata. Vašington je sebi postavio zadatak koji nije mogao da izvrši. Definisanje “terorizma” kao neprijatelja značilo je da američka kampanja neće imati jasno određene granice i da bi mogla da traje beskonačno.
Uslijedila je nedovoljno usmjerena kampanja u Avganistanu, koja je uklonila talibane sa vlasti u Kabulu, ali je omogućila Bin Ladenu i njegovim saradnicima da pobjegnu, a zatim i rat u Iraku, gdje Al Kaida prije toga nije ni djelovala. Njen ogranak pojavio se tek nakon što je američka vojna okupacija trajala godinu dana.
Invazija na Irak učinila je više za produžavanje života Al Kaide nego bilo koji drugi pojedinačni događaj. Privukla je nove regrute među sunitskim stanovništvom širom svijeta i na kraju stvorila uslove za nastanak organizacije Islamska država.
Ipak, tokom narednih 25 godina, ponekad gotovo uprkos samim sebi, Sjedinjene Države i njihovi saveznici uspjeli su da poraze Bin Ladenovu Al Kaidu - često uz nenamjernu pomoć same organizacije.
Važan trenutak bilo je ubistvo Osame bin Ladena u maju 2011. u Abotabadu u Pakistanu, što je dodatno narušilo unutrašnju povezanost Al Kaide. Američke snage upale su u kompleks u kojem se nalazio Bin Laden, ubile ga, a zatim helikopterom prebacile njegovo tijelo na nosač aviona i sahranile ga u moru, čime je onemogućeno stvaranje grobnog mjesta koje bi moglo da postane spomenik ili mjesto okupljanja njegovih pristalica.
Dokumenti pronađeni tokom te operacije bili su za američku borbu protiv terorizma gotovo jednako vrijedni kao i sama bin Ladenova smrt. Pružili su uvjerljive dokaze da on već neko vrijeme nije iz jednog centra upravljao operacijama grupe. Njegova smrt nije označila kraj Al Kaide, ali je značila da je pravda zadovoljena i oslabila je mogućnost njegovih pristalica da se okupljaju oko njega.
Do septembra 2011. američki zvaničnici tvrdili su da je među živima ostalo najviše nekoliko desetina ljudi direktno povezanih sa izvođenjem napada 11. septembra. Ali umjesto da u tom trenutku proglase pobjedu nad grupom i krenu dalje, SAD su proširile kampanju napada dronovima, započetu 2002. za vrijeme predsjednika Buša i ubrzanu tokom prvih godina administracije Baraka Obame.
Umjesto takozvanih napada na konkretno identifikovane osobe, u kojima su mete bili poznati lideri, kampanja se sve više oslanjala na “napade na osnovu obrasca”, usmjerene na neidentifikovane pojedince ili grupe čije su ponašanje i karakteristike odgovarali određenom profilu. Takvi napadi izvođeni su ne samo u Avganistanu i Pakistanu, već i u Somaliji i Jemenu.
Kampanja dronovima prorijedila je redove Al Kaide i omogućila odmazdu za pokušane napade. Tako su, na primjer, ubijeni pripadnici jemenskog ogranka Al Kaide koji su obučili i opremili Umara Faruka Abdulmutalaba, nesuđenog “bombaša sa eksplozivom u donjem vešu”, koji je 2009. pokušao da obori putnički avion.
Ali napadi dronovima istovremeno su podsticali terorizam. Prema deklasifikovanim razgovorima FBI-ja, Tamerlan Carnajev, jedan od bombaša sa Bostonskog maratona 2013, koji je takođe bio inspirisan jemenskim ogrankom Al Kaide, rekao je prijatelju da je smrt osmogodišnjeg djeteta u tom napadu bila opravdana jer su djeca u Avganistanu i Pakistanu stradala u američkim napadima dronovima.
Kampanja dronovima imala je i strateške posljedice po odnose SAD sa saveznicima: javno mnjenje u Francuskoj, Njemačkoj, Španiji, Turskoj i Britaniji postajalo je sve negativnije prema američkom “globalnom ratu protiv terorizma”. Dronovi su bili taktički važni i vjerovatno su spasili živote, ali nijesu doveli do kraja Al Kaide.
Za uspjeh u borbi protiv te organizacije mnogo značajnija bila je saradnja obavještajnih službi i organa za sprovođenje zakona među američkim saveznicima, koja i danas predstavlja temelj američke borbe protiv terorizma. Nove mjere za suzbijanje finansiranja terorizma, biometrijske provjere i baze podataka, kao i novi načini razmjene obavještajnih podataka među saveznicima, omogućili su Vašingtonu da bolje prati prijetnje izvan američke teritorije.
Tako je 2006. tijesna saradnja američkih i britanskih obavještajnih službi osujetila zavjeru povezanu sa Al Kaidom, čiji je cilj bio da se eksploziv TATP prokrijumčari u ambalaži za piće i upotrijebi za obaranje putničkih aviona koji su preko Atlantika letjeli ka Sjedinjenim Državama.
Raspad iznutra
Međutim, veliki dio štete koju je Al Kaida pretrpjela sama je sebi nanijela. Jedan od ključnih razloga bio je otpor koji su izazivali teroristički napadi u kojima su stradali muslimanski civili, kao i posljedični gubitak podrške među zajednicama za koje je Al Kaida tvrdila da ih predstavlja.
Bin Laden je bio svjestan te slabosti, a njegova frustracija vidi se u komunikaciji pronađenoj u kompleksu u Abotabadu. U pismu iz maja 2010, upućenom jednom od svojih zamjenika, upozorio je: “Tada gubimo sliku koju muslimani imaju o nama - da smo mi ti koji branimo muslimane i bore se protiv njihovog najvećeg neprijatelja, krstaško-cionističkog saveza... (a umjesto toga) ubijamo one koje šira javnost smatra muslimanima.”
Al Kaida je 2004. počela da gradi mrežu ogranaka širom svijeta, ali su oni uglavnom nastajali iz već postojećih organizacija, dok su njihove operativne veze sa centralnim jezgrom Al Kaide često bile nejasne. Prema sopstvenoj procjeni bin Ladena, neposlušni ogranci nanosili su Al Kaidi više štete nego koristi, jer su većinu njihovih žrtava činili muslimanski civili, čije su porodice i zajednice potom za nasilje krivile Al Kaidu.
Prema istraživanju Pew Global Attitudes, podrška lično Bin Ladenu između 2003. i 2011. pala je u Indoneziji sa 59 na 26 odsto, u Jordanu sa 56 na 13 odsto, a na palestinskim teritorijama sa 72 na 34 odsto. U Pakistanu, gdje se Bin Laden skrivao, podrška mu je pala sa 46 odsto 2003. na 18 odsto 2010. godine.
Deset godina nakon 11. septembra, Bin Ladenov san o avangardi koja bi ujedinila muslimane praktično je nestao.
Unutrašnje podjele takođe su doprinijele propadanju Al Kaide. Najdramatičniji raskol bio je sa Islamskom državom, odnosno ISIS-om, koji je u početku djelovao kao ogranak Al Kaide prije nego što se izdvojio i preoblikovao.
ISIS je 2014. osvojio velike djelove Iraka i Sirije i privukao oko 15.000 stranih boraca iz 80 zemalja u svoj samoproglašeni kalifat. To je predstavljalo ogroman izazov za matičnu organizaciju: Al Kaida je imala ideologiju, ali je ISIS imao teritoriju.
Putanja ISIS-a pokazala je suštinski problem u odnosu sa ograncima koji nijesu dijelili, ili čak nužno razumjeli, Bin Ladenovu strategiju. Bin Ladenov glavni zamjenik Ajman al-Zavahiri pisao je 2005. godine Abu Musabu al-Zarkaviju, vođi onoga što se tada zvalo Al Kaida u Iraku, a iz čega će kasnije nastati ISIS, savjetujući mu da prestane da ubija šiitske civile i odsijeca glave taocima u jezivim video-snimcima.
“Među stvarima koje muslimansko stanovništvo koje vas voli i podržava nikada neće moći da prihvati (...) jesu scene klanja talaca”, napisao je Zavahiri. “To nam nije potrebno.”
Zarkavi ga nije poslušao. Poginuo je 2006. u američkom vazdušnom napadu, ali se tokom naredne decenije globalni džihadizam snažno okrenuo upravo u pravcu koji je on zastupao, udaljavajući se od relativno opreznijeg pristupa Al Kaide.
Međutim, i dok je ISIS potiskivao Al Kaidu, ograničenja njegove strategije postajala su sve očiglednija, potvrđujući Zavahirijeva upozorenja. Prva greška ISIS-a bila je koncentrisanje velikog broja boraca i vojne opreme na ograničenom prostoru, čime je postao idealna meta za konvencionalne vojne snage.
Druga greška bila je spremnost da otvoreno prihvati krajnje brutalne i sadističke metode, čime je protiv sebe okrenuo praktično sve koji nijesu pripadali toj organizaciji. Do 2016. gotovo cijeli svijet bio je ujedinjen protiv ISIS-a.
U saradnji sa iračkim, kurdskim i sirijskim snagama, globalna koalicija za poraz ISIS-a do 2019. povratila je teritorije koje je ta grupa osvojila i uništila njen kalifat.
Za Al Kaidu je, međutim, šteta već bila učinjena: izgubila je uporište u Iraku, a bazu za regrutovanje morala je da dijeli sa mlađom i atraktivnijom džihadističkom organizacijom.
Zavahirijev odgovor bio je decentralizacija i veće oslanjanje na grupe u Južnoj Aziji i Sjevernoj Africi, poput Al Kaide na Indijskom potkontinentu i Al Kaide u Islamskom Magrebu, koje su prvenstveno bile usmjerene na rušenje lokalnih vlada.
U julu 2022, gotovo godinu nakon američkog povlačenja iz Avganistana, Zavahiri je ubijen u američkom napadu dronom u Kabulu. Suzdržana reakcija na njegovu smrt dodatno je potvrdila slabost centralnog jezgra Al Kaide.
Danas se za njenog navodnog vođu smatra Said al-Adel, koji živi u Iranu, zemlji sa šiitskom većinom, gdje je on, zajedno sa drugim liderima Al Kaide i njihovim porodicama, tokom deset godina nakon 11. septembra proveo godine u svojevrsnom kućnom pritvoru i gdje mu je prostor za djelovanje i dalje strogo ograničen.
On se čak nije ni proglasio vođom grupe, možda zato što strahuje da bi mogao biti ubijen - ali možda i zato što, u stvarnosti, više nema čime da rukovodi.
Iako bi grupa jednog dana mogla da se ponovo preoblikuje ili izvede napade koje bi Iran sponzorisao ili pomogao, Al Kaida koja je prije 25 godina napala Sjedinjene Države više ne postoji.
Sjedinjene Države su ponekad ubrzavale, a ponekad usporavale njeno propadanje. Ali, na kraju, Al Kaida je doživjela neuspjeh.
Tekst je preuzet iz Forin afersa
Autorka je direktorka Instituta za strategiju i tehnologiju Univerziteta Karnegi Melon.
Prevod: N.B.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
