Izrael je preduzeo korake kako bi pomogao doseljenicima da steknu zemlju na okupiranoj Zapadnoj obali i proširi svoja ovlašćenja u djelovima teritorije gdje Palestinci imaju određeni stepen samouprave – mjere za koje kažu da imaju za cilj da potkopaju rješenje o dvije države.
To predstavlja najnoviji udarac ideji uspostavljanja palestinske države koja bi mirno koegzistirala uz Izrael na teritoriji koju je Izrael zauzeo u Bliskoistočnom ratu 1967. godine. Dugo podržavana od svjetskih sila, ova vizija činila je temelj mirovnog procesa koji su podržavale Sjedinjene Američke Države (SAD), a koji je pokrenut Sporazumima iz Osla 1993. godine.
Međutim, prepreke su s vremenom samo rasle. One uključuju ubrzano širenje jevrejskih naselja na okupiranoj zemlji i nepomirljive stavove o ključnim pitanjima, uključujući granice, sudbinu palestinskih izbjeglica i status Jerusalima, piše danas agencija Rojters u tekstu "Šta je dvodržavno rješenje u izraelsko-palestinskom sukobu?".
Koje su nove odluke Izraela?
Odluke bi ubrzale kupovinu zemljišta od strane doseljenika tako što bi učinile javnim ranije povjerljive zemljišne registre Zapadne obale, a takođe bi ukinule jordanski zakon koji reguliše kupovinu zemljišta na Zapadnoj obali, kojom je Jordan upravljao od 1948. do 1967. godine.
Dalje, Izrael bi proširio "aktivnosti nadzora i sprovođenja" na djelove Zapadne obale poznate kao oblasti A i B, konkretno "u vezi sa prekršajima u oblasti voda, oštećenjima arheoloških lokaliteta i ekološkim opasnostima koje zagađuju čitav region", navodi se u saopštenju ministara finansija i odbrane.
Zapadna obala je Sporazumima iz Osla podijeljena na oblasti A, B i C. Palestinska uprava (PA) ima punu administrativnu i bezbjednosnu kontrolu u oblasti A - 18 odsto teritorije. U oblasti B, oko 22 odsto, PA vodi civilne poslove, dok je bezbjednost u rukama Izraela. Većina Palestinaca na Zapadnoj obali živi u oblastima A i B.
Izrael ima potpunu kontrolu nad preostalih 60 odsto - oblast C, uključujući i granicu sa Jordanom.
Palestinski predsjednik Mahmud Abas rekao je da mjere krše međunarodno pravo i da imaju za cilj da potkopaju palestinske institucije i buduće rješenje o dvije države.
Ultranacionalistički izraelski ministar finansija Becalel Smotrič nazvao je odluku "pravom revolucijom" i rekao: "Nastavićemo da ubijamo ideju palestinske države."
Kako je nastala ideja rješenja o dvije države?
Sukob je planuo u Palestini pod britanskom upravom između Arapa i Jevreja koji su se tamo doseljavali, tražeći nacionalni dom dok su bježali od antisemitskog progona u Evropi, pozivajući se i na biblijske veze sa zemljom kroz vjekove izgnanstva.
Ujedinjene nacije (UN) su 1947. usvojile plan podjele Palestine na arapsku i jevrejsku državu, uz međunarodnu upravu nad Jerusalemom. Jevrejski lideri su prihvatili plan, koji im je dodijelio 56 odsto zemlje. Arapska liga ga je odbila.
Država Izrael proglašena je 14. maja 1948. Dan kasnije napalo ju je pet arapskih država. Rat je okončan tako što je Izrael kontrolisao 77 odsto teritorije.
Oko 700.000 Palestinaca pobjeglo je ili je protjerano iz svojih domova, završivši u Jordanu, Libanu i Siriji, kao i u Pojasu Gaze, na Zapadnoj obali i u istočnom Jerusalimu.
U ratu 1967. Izrael je zauzeo Zapadnu obalu, uključujući istočni Jerusalim, od Jordana, i Gazu od Egipta.
Iako 157 od 193 članice UN već priznaju Palestinu kao državu, ona sama nije članica UN, što znači da većina Palestinaca nije prepoznata od strane svjetske organizacije kao građani bilo koje države. Oko devet miliona živi kao izbjeglice u Siriji, Libanu, Jordanu i na teritorijama koje je Izrael zauzeo 1967. godine. Još dva miliona živi u Izraelu kao izraelski državljani.
Da li je dogovor ikada bio blizu?
Sporazumi iz Osla, koje su 1993. godine potpisali tadašnji izraelski premijer Jicak Rabin i tadašnji predsjednik Palestinske oslobodilačke organizacije (PLO) Jaser Arafat, doveli su do toga da PLO prizna pravo Izraela da postoji i odrekne se nasilja. Palestinci su se nadali da će to biti korak ka nezavisnosti, sa istočnim Jerusalimom kao glavnim gradom.
Proces je doživio više preokreta na obje strane.
Hamas, islamistički pokret, ubio je više od 330 Izraelaca u samoubilačkim napadima od 1994. do 2005. godine, prema podacima izraelske vlade. Grupa je 2007. preuzela Gazu od PA u kratkom građanskom ratu. Hamasova povelja iz 1988. zagovara nestanak Izraela, iako je posljednjih godina saopštavao da bi prihvatio palestinsku državu u granicama iz 1967. Izrael kaže da je taj stav varka.
Rabin je 1995. ubijen – atentat je izvršio ultranacionalistički Jevrejin koji je želio da osujeti bilo kakav sporazum "zemlja za mir".
Tadašnji američki predsjednik Bil Klinton je 2000. doveo Arafata i izraelskog premijera Ehuda Baraka u Kemp Dejvid kako bi se postigao dogovor, ali je pokušaj propao, pri čemu je budućnost Jerusalima - koji Izrael smatra svojom "vječnom i nedjeljivom" prijestonicom - bila glavna prepreka.
Sukob je eskalirao tokom druge palestinske intifade (ustanak) od 2000. do 2005. Američke administracije su nastojale da obnove mirovne napore bez uspjeha, a posljednji pokušaj se urušio 2014. godine.
Koliko su danas velike prepreke?
Iako je Izrael 2005. povukao doseljenike i vojnike iz Gaze, naselja su se širila na Zapadnoj obali i u istočnom Jerusalimu, a broj stanovnika u njima porastao je sa 250.000 u 1993. na 700.000 tri decenije kasnije, prema izraelskoj organizaciji "Mir sada" (Peace Now). Palestinci kažu da to potkopava osnovu održive države.
Jevrejsko naseljavanje na Zapadnoj obali naglo je ubrzano nakon početka rata u Gazi 2023. godine.
Tokom Druge intifade prije dvije decenije, Izrael je takođe izgradio barijeru na Zapadnoj obali za koju je rekao da je namijenjena sprečavanju palestinskih samoubilačkih bombaša da uđu u njegove gradove. Palestinci taj potez nazivaju otimanjem zemlje.
PA pod vođstvom predsjednika Mahmuda Abasa upravlja "ostrvima" zemljišta na Zapadnoj obali, okruženim zonom izraelske kontrole koja obuhvata 60 odsto teritorije, uključujući granicu sa Jordanom i naselja, u skladu sa aranžmanima utvrđenim Sporazumima iz Osla.
Vlada premijera Benjamina Netanjahua najdesnija je u istoriji Izraela i uključuje vjerske nacionaliste koji imaju podršku doseljenika. Smotrič je rekao da ne postoji nešto kao palestinski narod.
Hamas i Izrael vodili su ponovljene ratove tokom posljednje dvije decenije, što je kulminiralo napadima na zajednice u južnom Izraelu 7. oktobra 2023, koji su pokrenuli rat u Gazi.
Bonus video:
