Ideja da umjetnicima nedostaju potrebno znanje ili relevantno iskustvo da bi se izjašnjavali o društvenim pitanjima nije nova. Međutim, nedavni pozivi javnih ličnosti i političara na njihovu cenzuru, kontroverza oko Berlinala, kao i priznanja pojedinih umjetnika da žele da stvaraju „apolitičnu umjetnost“, ukazuju na hitnu potrebu da se iznova promisli kredibilitet i vrijednost umjetnika kao građana.
Vratimo se osnovama: „političko“ potiče od starogrčke riječi politikos - „ono što se odnosi na građanina, na grad“. U antičkoj Grčkoj taj pojam obuhvatao je sve što se tiče zajedničkog života polisa: opšte poslove, organizaciju zajednice, kolektivne odluke o opštem dobru. U djelu Politika Aristotel definiše čovjeka kao zôon politikon – „političko biće“, odnosno „biće stvoreno da živi u organizovanoj zajednici“. Po toj logici, svaka umjetnost je u suštini politička - i, ne zauzimajući nužno stranu, učestvuje u razvoju, očuvanju i brizi za zajednicu (održavanju društvenog tkiva).
Odakle onda potiče ideja da bi umjetnici trebalo da se „drže podalje od politike“?
Govoreći o sistematskom odbacivanju onih koji se, navodno nepromišljeno, upuste na taj teren, britanska filozofkinja Miranda Friker upotrijebila bi izraz „nepravda prema govorniku”, koja nastaje „kada predrasuda navede slušaoca da govorniku pripiše umanjeni stepen kredibiliteta“. Manjak kredibiliteta umjetnika proizlazi iz predrasude zasnovane na identitetu: stereotipa o „naivnom“ umjetniku - emotivnom, idealističnom, odvojenom od „praktičnih realnosti“, intelektualcu, sanjaru. Ta diskvalifikujuća predrasuda potcjenjuje sposobnost umjetnika da svjedoče o političkim pitanjima samo zato što se doživljavaju kao „osjetljivi, a ne racionalni; kreativni, a ne pragmatični“.
Njihovo svjedočenje, stoga, nema težinu.
Hipotetički, Ema Votson ne bi imala legitimitet da brani prava trans žena, jer nikada nije iskusila mizoginiju 20. vijeka na način na koji su je iskusile starije žene - žene čiji se nekadašnji feminizam može djelovati manje značajan u odnosu na današnji feminizam Eme Votson (iako je on, u stvarnosti, samo nastavljen, osnažen i razvijen). Ni Bili Ajliš, takođe, ne bi imala potrebni kredibilitet da govori o životnim iskustvima onih koji su meta paravojne formacije ICE, kao što je to učinila na dodjeli Gremija 1. februara.
„Neka začepi“
Moglo bi se reći da su obje multimilionerke, „odvojene“ od surovih realnosti žena srednje klase i nesigurnosti migranata. Kao ljudska bića, nemaju potrebno životno iskustvo da bi govorile, a kao umjetnice, politički su nepismene. Prema riječima britkog milijardera Kevina O'Lirija, to je „Šou-biznis 101“: Ajliš je trebalo da „začepi“ i da „zabavlja“ - jer to je, i na jednom i na drugom kraju spektra, navodno sama suština umjetničkog poziva.
Na Berlinalu, tokom konferencije za novinare povodom finskog filma „Nightborn” rediteljke Hane Bergolm, njemački novinar Tilo Jung pitao je filmsku ekipu šta misle o umjetnicima koji daju svoj glas dobrim ciljevima. Scenarista Ilja Rautsi odgovorio je: „Mislim da može biti zdravo stvoriti određeni pritisak ili jednostavno informisati ljude o tome šta se dešava u svijetu, o nepravdama u Ukrajini ili o genocidu u Palestini.“
Na to je finska rediteljka Hana Bergolm dodala: „Ne mora svaki film biti o svakoj temi na svijetu, niti treba da bude. Ali kao odrasla ljudska bića, mislim da imamo odgovornost da govorimo protiv nasilja i protiv nepravde, jer i ne govoriti je takođe izbor. A posebno je važno da drugim umjetnicima ne govorimo da ne bi trebalo da se oglašavaju.“
Zjapeći ponor razdvaja ovaj diskurs od riječi Vima Vendersa ili poljske producentkinje Eve Puščinjske, koji su nekoliko dana ranije iznijeli stavove o istim pitanjima. Venders je, na konferenciji za novinare žirija koja je pokrenula kontroverzu, rekao: „Moramo se držati podalje od politike [...]. Mi smo suprotnost politici. Moramo da radimo posao naroda, a ne posao političara.“
Indijska spisateljica Arundati Roj povukla se sa festivala nakon te izjave i oglasila saopštenjem: „Zapanjujuće je čuti da umjetnost ne bi trebalo da bude politička. To je način da se uguši razgovor o zločinu protiv čovječnosti, dok se on pred našim očima odvija u stvarnom vremenu.“
Međutim, drugi umjetnici prisutni na događaju reagovali su znatno blaže. U utorak je glumac Itan Hok - govoreći o pismu koje su potpisali njegovi kolege (među njima Tilda Svinton, Adam Mekeј i Havijer Bardem) kao odgovor na stav berlinskog festivala o ovom pitanju - rekao je da nosi gorko sjećanje na neprijateljstvo koje je izazvao jedan njegov raniji stav, te da radije neće odgovarati na pitanje za koje sumnja da je doneklo postavljeno sa „agendom“.
Rušenje statusa kvo
Nil Patrik Haris, kojem je, nešto uopštenije, postavljeno pitanje o aktuelnim dešavanjima nakon Vendersove konferencije, prošle sedmice je izjavio da želi da njegova „umjetnost bude apolitična“.
Umjetnici imaju pravo da se odreknu sopstvene analitičke relevantnosti i da se uzdrže od komentarisanja stanja u svijetu. Time izbjegavaju da dovedu u pitanje sopstveni ekosistem stavovima koji su, u krajnjoj liniji, privatni.
Ipak, u ovom konkretnom slučaju, uspjeh i vidljivost Nila Patrika Harisa u holivudskoj industriji - otvoreno gej glumca koji je u seriji Kako sam upoznao vašu majku tumačio Barnija Stinsona, oličenje heteroseksualnosti - sami po sebi predstavljaju politički čin. Pasivan, svakako, naknadno proglašen apolitičnim, ali ipak politički djelotvoran.
Pored odbacivanja inherentne politizacije umjetnika-građanina, Venders kaže da filmski autori moraju „raditi posao naroda“. Ali ako posao naroda isključuje politiku, ko su danas političari koji aktivno bdiju nad opštim dobrom? Može li se njihov posao - od Mineapolisa do Kan Junisa, na primjer - odvijati bez politizacije građana, umjetnika ili drugih? I konačno: ko su ljudi koji mogu da ukažu na nepravdu kada izabrani zvaničnici to ne čine ili odbijaju da učine?
Umjetnici-građani, takođe politička bića, čiji se glas čuje, čita i vidi zahvaljujući njihovoj publici, mogu. I oduvijek su mogli.
I više od toga: istorijski su razvijali okvire razumijevanja i tumačenja određenih stvarnosti i prije nego što su te stvarnosti dobile mjesto u zajedničkom jeziku. Stajnbekove Plodove gnjeva (dostojanstvo i prava migrantskih radnika), Drugi pol od Simon de Bovoar (razlikovanje biološkog pola i roda kao društvene konstrukcije), film Spajka Lija Učini pravu stvar (rasno policijsko nasilje i međuetničke tenzije u urbanim sredinama) i Demov Filadelfija (diskriminacija povezana s HIV-om i sistemska homofobija) stvorili su pojmovne okvire prije nego što je dominantni politički diskurs imao pojmove potrebne da artikuliše te društvene stvarnosti.
Ti umjetnici nijesu se samo „politički“ oglašavali, oni su pokretali dotad neviđene mehanizme mišljenja i doprinosili društvenom napretku. Takvi doprinosi, koji su u svoje vrijeme uglavnom nailazili na loš prijem, često su bili brutalno napadani upravo od strane onih autoriteta koje su kritikovali; umjetnike su optuživali da „vode propagandu“, da su „previše politični“, upravo zato što uvode interpretativne okvire koji dovode u pitanje uvriježene pretpostavke, narušavaju status kvo, potresaju naturalizovane strukture i uznemiravaju ukorijenjene elite.
Ako „političko“ i dalje, u etimološkom smislu, znači „ono što se tiče zajedničkog života grada“, onda je film - da navedemo samo formu kojom se bavi Venders - kao kolektivna umjetnost koja gradi zajedničko značenje, suštinski političan. A reći umjetnicima da se „drže podalje od politike“ znači reći im da ne učestvuju u izgradnji tog zajedničkog značenja. Drugim riječima: da ne misle.
Umjetnost vraća vid
Za pojedine umjetnike-građane - Pati Smit, Marka Rafala, Spajka Lija, Suzan Sarandon, Lijama Kaningema - javno oglašavanje je, osim stečenog prava, i dužnost. U nekim slučajevima, to je i sudbina. Za njih, i za mene, ćutati, vjerovati da nas obrazovanje, okolnosti ili naš zanat ne ovlašćuju na politički govor, znači izgubiti glas. To znači odreći se apsolutne nužnosti dijaloga.
U vremenu gluvoće i sljepila, umjetnost primorava zajednicu da sluša. Ona zajednicu čini vidljivom i time joj vraća vid. Oslikava njene nepravde, njene jadikovke, postavlja pitanja u njeno ime i traga za odgovorima u potezima četkice, u pjesmi, u slici. Ona organizuje i teži dobru - brizi o društvu. Nikada nije bila, niti će biti, na žalost lažnih bogova, samoljubivih izabranih zvaničnika i razbojnika koje imenuje i osuđuje, apolitična.
Umjetnost dolazi iz naroda i pripada narodu. Upravo zato, i zbog tog prećutnog ugovora između umjetnosti i čovječanstva, ona je, nakon što bi ih stvorila, nadživljavala trendove i samo vrijeme.
Proteklu sedmicu pamtićemo neko vrijeme kao žalostan napad - još jedan - na slobodu izražavanja umjetnika, rođen manje iz principa, a više iz pokušaja prepakivanja stvarnosti kako bi se prikrila nepodnošljiva kolektivna nelagoda pred urušavanjem međunarodnog prava i nekažnjenom bestidnošću tirana na vlasti.
Njihov naredni skandal uskoro će zavladati naslovnicama i potisnuti berlinski gaf na sporedne stranice. Brzo ćemo zaboraviti.
Ali umjetnost - toliko politična - ne zaboravlja lako.
Tekst je preuzet iz lista Mond
Prevod: N.B.
Bonus video:
