Uspon Modžtabe Hameneija na mjesto novog vrhovnog vođe Irana možda je na prvi pogled djelovao jednostavno, čak predodređeno, ali zapravo nije bio ni jedno ni drugo.
Do njegovog dolaska na vlast došlo je tek nakon otvorene borbe za nasljeđe. Taj proces visokih uloga pretvorio se u verziju „Igre prestola“ u Islamskoj Republici: prazan tron, vijeće klerika i nadmetanje između dvije dinastije - Hamenei i Homeini. Političke figure su se takmičile, vojni komandanti su branili svoje pozicije, a i bivši šef obavještajne službe poznat po planiranju atentata uključio se u raspravu.
Čak i u mirnijim okolnostima, potraga za trećim vrhovnim vođom Irana - čovjekom koji ne samo da predstavlja boga na zemlji već ima i vrhovnu vlast nad politikom i oružanim snagama - bila bi izuzetno zahtjevan zadatak. Ajatolah Ali Hamenei je vladao, uostalom, od 1989. godine, kroz decenije previranja u zemlji.
Međutim, usred rata sa Sjedinjenim Državama i Izraelom, dok su bombe padale s neba, a eksplozije potresale tlo, izbor nasljednika sa doživotnim mandatom pretvorio se u ozbiljan test opstanka same teokratije.
Ovaj prikaz unutrašnjih rasprava, političkih manevara i rivalstava koja su gurnula povučenog 56-godišnjeg sina ajatolaha na čelo države zasniva se na intervjuima sa pet visokih iranskih zvaničnika, dvojicom klerika, dvojicom ljudi povezanih sa kancelarijom vrhovnog vođe i trojicom pripadnika Korpusa čuvara Islamske revolucije koji su upoznati sa procesom izbora. Svi su tražili anonimnost jer nijesu bili ovlašćeni da javno govore o internim raspravama u državnom vrhu.
Prema svim dostupnim informacijama, Hamenei najvjerovatnije ne bi došao na vlast da je njegov otac umro prirodnom smrću. Ajatolah Hamenei je svojim najbližim savjetnicima bio dao tri imena mogućih nasljednika. Njegov sin nije bio među njima.
Tajni sastanci
Skupština eksperata, tijelo od 88 visokih klerika koje je po ustavu zaduženo za imenovanje vrhovnog vođe, održala je 3. marta tajni onlajn sastanak kako bi pokrenula proces koji je trebalo da se završi kada jedan od kandidata dobije dvotrećinsku većinu. Ranije tog dana Izrael je bombardovao sjedište skupštine u gradu Kom, gdje mnogi klerici žive i predaju u šiitskim vjerskim školama, pri čemu je poginuo dio administrativnog osoblja.
Od kada je ajatolah Hamenei poginuo 28. februara u vazdušnim napadima prvog dana rata, suparničke političke frakcije i generali Korpusa garde su počeli da rade na tome da proguraju svoje kandidate i učvrste sopstvene centre moći, rekli su u intervjuima visoki zvaničnici, klerici i pripadnici Garde.
Tvrdolinijaši su zagovarali prkos prema unutrašnjim i spoljnim pozivima na promjenu režima. Željeli su kontinuitet i još odlučnije sprovođenje unutrašnje i spoljne politike ajatolaha. Umjerena struja je, nasuprot tome, tvrdila da je zemlji potrebno novo lice, drugačiji stil upravljanja i okončanje neprijateljstava sa Sjedinjenim Državama.
Modžtaba Hamenei je imao snažne saveznike. Uz njega su stali Revolucionarna garda i njihov novoimenovani vrhovni komandant, general Ahmad Vahidi; zatim general Mohammad Ali Aziz Džafari, strateg Garde u aktuelnom ratu; kao i general Mohamad Bager Galibaf, predsjednik parlamenta i bivši komandant Garde. Na njegovoj strani bio je i Hosein Taeb, nekadašnji šef obavještajne jedinice Garde i čovjek koji je osmislio više prekograničnih atentata.
Protivljenje Modžtabi Hameneiju se pojavilo iz neočekivanih krugova. Ali Laridžani, šef iranskog Savjeta za nacionalnu bezbjednost i trenutno de fakto vladar Irana, rekao je pojedinim članovima Skupštine eksperata da Iranu treba umjeren i ujedinjujući lider i da bi Modžtaba Hamenei bio polarizujuća figura. Predsjednik Masud Pezeškijan, koji pripada umjerenom političkom krilu, kao i više visokih zvaničnika i klerika, takođe su se usprotivili njegovom izboru, naveli su sagovornici upoznati sa procesom.
Umjereni blok je gurao dva potencijalna kandidata: bivšeg predsjednika Hasana Rohanija, politički donekle potisnutog, ali centristu koji je vodio pregovore koji su doveli do nuklearnog sporazuma sa SAD 2015. godine; i Hasana Homeinija, unuka osnivača teokratije, ajatolaha Ruholaha Homeinija. Hasan Homeini je blizak reformističkim partijama. Umjereni su predložili i Alirezu Arafija, učenjaka i pravnika, kao kompromisno rješenje - kandidata sa čvrstim religijskim autoritetom, ali bez uticaja u političkim i vojnim krugovima, što bi ga činilo lakšim za kontrolu.
Dok je Skupština raspravljala o kandidatima, rekli su zvaničnici, bijes prema predsjedniku SAD Donaldu Trampu i izraelskom premijeru Benjaminu Netanjahuu podstakao je odlučnost da se zadrži prkosni kurs, što je potkopalo napore umjerenih. Kako su rasprave odmicale, članovi skupštine su djelovali manje zainteresovano za lidera koji bi izvukao zemlju iz duboke krize, a više za svojevrsnu reinkarnaciju njihovog „mučeničkog“ vođe koji bi osvetio njegovu smrt, naveli su visoki zvaničnici.
„Razmatrali smo sedam kriterijuma za izbor kandidata“, rekao je u intervjuu za državnu televiziju ajatolah Mahmud Radžabi, član rukovodstva Skupštine eksperata. „Neki su imali vrlo snažnu društvenu i političku viziju, drugi više religijskih kvalifikacija, neko snažne upravljačke sposobnosti, neko mudrost“. Dodao je da je skupština pokušala da se sastane lično pet ili šest puta, ali su sjednice otkazivane iz bezbjednosnih razloga.
U prvom krugu glasanja 3. marta Modžtaba Hamenei je dobio potrebnu dvotrećinsku većinu, što je bio signal da su generali Revolucionarne garde preuzeli inicijativu. Skupština eksperata je potom obavijestila državne zvaničnike, koji su upozorili državne medije da se pripreme za objavu o izboru Hameneija za novog vođu u zoru 4. marta, uz jutarnji poziv na molitvu.
Ali to je bio tek početak.
Politički manevri
Laridžani je zaustavio objavu o izboru Hameneija za novog vođu, uz obrazloženje da bi to ugrozilo njegov život, jer su Tramp i izraelski ministar odbrane Izrael Kac zaprijetili da će eliminisati svakog nasljednika. Predložio je da se sa objavom sačeka do završetka rata.
Izrael je 6. marta sproveo prijetnju, bacivši bombe za probijanje bunkera na kompleks vrhovnog vođe u centru Teherana i pretvorivši ga u ruševine. Međutim, Hamenei nije bio tamo.
Odgoda objave dala je umjerenom krilu priliku da pokuša posljednji put da izvrši pritisak na Skupštinu eksperata da preispita odluku. Ali da bi se izbor poništio i raspisalo novo glasanje, bili su potrebni čvrsti razlozi.
Laridžani, blizak saradnik starijeg ajatolaha Hameneija, tvrdio je da je virtuelno glasanje za Modžtabu Hameneija nevažeće jer ustav nalaže da članovi skupštine glasaju lično. Zatim je skupština obaviještena da Hamenei, koji se oporavljao od rana zadobijenih u vazdušnim napadima prvog dana rata, uopšte ne želi tu funkciju. Iz bezbjednosnih razloga nije bilo moguće uspostaviti direktnu komunikaciju s njim.
Drugi su, međutim, tvrdili da je njegovo odbijanje samo formalnost.
„Kada su Modžtabi rekli da je izabran, odgovorio je: ‘Ne želim da prihvatim, izaberite nekog drugog’“, rekao je Abdolreza Davari, političar blizak Hameneiju, u telefonskom intervjuu iz Teherana. „U šiitskoj tradiciji među klericima postoji običaj učtivog odbijanja, da se kaže ‘ne težim vlasti’, ali se na kraju ipak prihvati“.
Predstavnici umjerenog krila potom su obavijestili skupštinu da su otkrili novu i važnu poruku ajatolaha Hameneija i zatražili sastanak uživo sa rukovodstvom Skupštine eksperata, rekli su visoki zvaničnici i klerici.
Na tom sastanku dvojica najbližih saradnika ajatolaha Hameneija - jedan visoki vojni savjetnik i njegov šef kabineta Asgar Hedžazi - posvjedočili su da im je Hamenei rekao da ne želi da ga naslijedi njegov sin niti bilo koji član porodice.
Naveli su da je zabranio nasljedni prenos vlasti jer bi to bilo suprotno suštini Islamske revolucije iz 1979. godine, koja je srušila monarhiju. Zatim su predstavili i pisani testament sa istom porukom i pozvali skupštinu da poništi prvobitno glasanje.
Pokušaj u posljednjem trenutku da se preokrene odluka skupštine zatekao je klerike na sastanku, prema riječima zvaničnika i vjerskih predstavnika. Zatražili su vrijeme da se konsultuju sa širim članstvom. Taj potez je istovremeno uzbunio generale Revolucionarne garde koji su podržavali Modžtabu Hameneija, pa su oni pokrenuli protivofanzivu.
U govoru objavljenom na video-snimku, ajatolah Ali Moalemi, jedan od članova skupštine, osudio je napore umjerenih, nazvavši ih pokušajem „puča“.
„Bilo je pokušaja da se promijene stavovi članova skupštine i da nas odvedu u drugom pravcu“, rekao je Moalemi. „Postojale su ruke izvan skupštine koje su pokušavale da se infiltriraju i utiču na nas“.
Generali
Predsjednik Masud Pezeškijan je 7. marta saopštio da će Iran obustaviti napade na arapske države u Persijskom zalivu i uputio izvinjenje. Rekao je da je odluku o smirivanju tenzija sa arapskim susjedima donio tročlani tranzicioni savjet, čiji je i sam član, a koji je privremeno preuzeo ovlašćenja vrhovnog vođe dok se ne izabere novi.
Generali Revolucionarne garde koji su vodili rat i podržavali Modžtabu Hameneija bili su bijesni, prema riječima iranskih zvaničnika i trojice pripadnika Garde. General Ahmad Vahidi, vrhovni komandant Garde, i general Mohammad Ali Aziz Džafari izvršili su pritisak na Skupštinu eksperata da se odmah sastane, održi završno glasanje i proglasi Hameneija novim vođom.
Taeb, bivši šef obavještajne službe Garde, telefonom je kontaktirao svih 88 članova skupštine i pozvao ih da glasaju za Hameneija. Glasanje za sina ajatolaha, rekao je, predstavlja moralnu, vjersku i ideološku dužnost, prema riječima iranskih zvaničnika i dvojice klerika.
Skupština se ponovo sastala 8. marta, takođe virtuelno, i raspravljala o pitanjima koja su otvorili umjereni. Neki su smatrali da treba ispoštovati želju ajatolaha Hameneija i odbaciti njegovog sina kao nasljednika. Drugi su tvrdili da ustav ne obavezuje skupštinu da odluke donosi prema volji prethodnog vođe i da ima pravo da odlučuje samostalno. Svi su se složili da ratne okolnosti dozvoljavaju da se virtuelno glasanje smatra legitimnim.
Svaki klerik je na komadu papira napisao ime kandidata, presavio list, stavio ga u kovertu i zapečatio voskom. Kuriri su zatim ručno prenijeli glasačke listiće do komisije zadužene za brojanje i potvrđivanje glasova.
Hamenei je dobio 59 od ukupno 88 glasova - jasnu dvotrećinsku većinu, ali daleko od jednoglasne podrške. Neposredno prije ponoći državni mediji su objavili da Iran ima novog vrhovnog vođu. Poruke čestitki i zakletve lojalnosti Modžtabi Hameneiju počele su da pristižu čak i od onih koji su pokušali da spriječe njegov izbor.I barem javno, iranski establišment je stao iza novog vrhovnog vođe, koji još nije viđen u javnosti.
Prevela i priredila: A.Š.
Bonus video:
