Zvaničnica Ujedinjenih nacija obučavala se za taj trenutak. Prolazila je kroz simulacije i tzv. „table-top“ vježbe u svojim kancelarijama u Beču, smještenim u sivoj, neupadljivoj betonskoj zgradi iz 1970-ih, pored rijeke Dunav.
Aarti Hola-Mejni, britanska pravnica sa iskustvom u satelitskoj industriji, morala je kroz scenario proći korak po korak. Kao direktorica Kancelarije UN za pitanja svemira (UNOOSA), bila je dužna da tačno zna šta treba da uradi ukoliko, a to je veliko ukoliko, dobije informaciju da je veliki asteroid na mogućoj putanji sudara sa Zemljom. Ili, kako ona kroz smijeh kaže: „Armagedon.“
U takvom slučaju, Hola-Mejni je osoba zadužena da odmah obavijesti generalnog sekretara UN. On bi potom njenu poruku proslijedio svim 193 državama članicama - praktično svim vladama na svijetu.
Upozoravanje na prijetnju od asteroida nije uobičajen dio posla. Ipak, prije nešto više od godinu dana, Hola-Mejni se našla upravo u takvoj situaciji. Između putovanja, kolega ju je povukao u stranu u kancelariji. „Ovo nije bila simulacija niti vježba“, prisjeća se ona. „Bilo je stvarno.“
Dana 27. decembra 2024. godine, robotski teleskop u Čileu uočio je udaljeni objekat kako juri kroz svemir, za koji se u početku procjenjivalo da je veličine manje zgrade. To samo po sebi nije neuobičajeno, jer naučnici tada obično prate asteroid kako bi preciznije procijenili vjerovatnoću njegovog udara u Zemlju. Informacija takođe nije bila tajna, pa se vijest o asteroidu širila u javnosti i prije nego što se Hola-Mejni uključila.
Međutim, u ovom slučaju asteroid, bezličnog naziva 2024 YR4, počeo je da se posmatra kao sve veća prijetnja. Procijenjena vjerovatnoća udara postepeno je rasla tokom naredne tri sedmice, kako su ga pratili dodatni opservatorijumi i rađeni novi proračuni. Početna procjena od manje od 0,05 odsto šanse da pogodi Zemlju porasla je na više od jedan odsto vjerovatnoće da udari 2032. godine.
To je, zajedno s njegovom veličinom, značilo da je asteroid 2024 YR4 ispunio kriterijume da UNOOSA izda prvo globalno upozorenje otkako su Ujedinjene nacije 2013. uspostavile saradnju u oblasti planetarne odbrane. Iako je vjerovatnoća bila vrlo mala, praktično 99 odsto šanse da ne dođe do udara, smatrano je da je situacija značajna jer bi, zbog veličine i brzine asteroida, eventualni sudar sa Zemljom oslobodio energiju višestruko veću od one iznad Hirošime. Mogao bi da uništi čitav grad, pa čak i čitav region.
Do tog trenutka, krajem januara 2025, Romana Kofler, programska službenica, već je radila do kasno u noć. U UNOOSA-i je zadužena za planetarnu odbranu (jedan asteroid u asteroidnom pojasu nosi njeno ime). Kofler je bila u kontaktu sa Međunarodnom mrežom za upozoravanje na asteroide, tijelom koje podržavaju UN i koje okuplja astronome, članove NASA-e i njenog evropskog pandana ESA, kao i stručnjake koji izračunavaju orbite i putanje svemirskih objekata.
„Za ovo smo se pripremali kroz simulacije, ali ovo je bila stvarnost“, kaže Kofler. „Adrenalin je proradio.“
Nakon što je obavijestila Hola-Mejni, zajedno su sastavile pismo i poslale ga generalnom sekretaru UN Antoniju Guterešu. „Vrlo brzo smo pripremile nacrte. Ovo je bio prvi test međunarodnog odgovora u realnom vremenu“, rekla je Hola-Mejni.
Stvarne prijetnje
Prijetnja koju predstavljaju objekti iz svemira daleko je od teorijske. Meteor je 2013. godine eksplodirao iznad Čeljabinska u Rusiji. Taj događaj, izazvan stijenom prečnika oko 20 metara, oslobodio je energiju ekvivalentnu 500 kilotona TNT-a, stvarajući udarni talas koji je razbio prozore na hiljadama stambenih zgrada. Više od 1.200 ljudi povrijeđeno je od krhotina stakla i ostataka. Vatrena lopta sijala je 30 puta jače od Sunca, izazivajući trenutne opekotine na koži i pokazujući da i manji svemirski objekti mogu bez upozorenja izazvati masovne žrtve.
Tokom kratkog perioda prošle godine, asteroid 2024 YR4 predstavljao je najznačajniju kratkoročnu prijetnju još od otkrića Apofisa 2004. godine, koji je dospio u vijesti kada je ocijenjen četvorkom na Torinskoj skali opasnosti od udara, ali je kasnije snižen nakon što su posmatranja pokazala da ne predstavlja prijetnju najmanje jedan vijek. Torinska skala kreće se od nule, kada ne postoji rizik, do 10, kada je sudar izvjestan i predstavlja prijetnju opstanku civilizacije kakvu poznajemo.
Na toj skali, 2024 YR4 dostigao je nivo tri, a njegovo otkriće aktiviralo je još jedno tijelo koje podržavaju UN - Savjetodavnu grupu za planiranje svemirskih misija, zaduženu za razradu načina zaštite Zemlje. Jedna od opcija je skretanje asteroida sudarom sa presretačkom letjelicom, tehnikom koja je uspješno testirana na drugom asteroidu u NASA-inoj misiji Dart 2022. godine.
Svakodnevni rad UNOOSA-e ne vrti se uvijek oko kriza. Izgovara se „Junosa“, a riječ je o jednoj od manje poznatih agencija Ujedinjenih nacija. Takođe nije velika: 35 zaposlenih radi u skromnom Bečkom međunarodnom centru, daleko od življih UN čvorišta u Ženevi i Njujorku.
Osnovana je krajem pedesetih godina, u zoru svemirskog doba, kada su Ujedinjene nacije, tada još u začetku, odlučile da uspostave tijelo sa „željom“, kako su to formulisale, da spriječe prenošenje političkih rivalstava sa Zemlje u svemir. Danas mali tim te kancelarije upravlja izuzetno širokim spektrom nadležnosti, dok vlade i kompanije sve više nastoje da djeluju u svemiru.
Nakon 25 godina u komercijalnom sektoru i prelaska u razgranati i birokratski sistem UN, Hola-Mejni veliki dio vremena provodi putujući širom svijeta na konferencije i ima brojne odgovornosti, uključujući promovisanje međunarodnog prava i regulative u sve zagušenijem i konkurentnijem svemirskom prostoru.
Agencija vodi program „Svemir za sve“, koji pomaže državama bez sopstvenih svemirskih kapaciteta da pristupe prednostima koje donosi boravak u orbiti. Njen program za reagovanje u katastrofama i vanrednim situacijama, UN-Spider, omogućava zemljama pogođenim prirodnim nepogodama pristup satelitskim snimcima.
Ipak, najvažnija je postala uloga UNOOSA-e kao zvaničnog registra satelita lansiranih u Zemljinu orbitu. Kako broj satelita premašuje 10.000, a planira se lansiranje još mnogo više, svemirski prostor najbliži Zemlji postaje sve zagušenija i rizičnija zona saobraćaja.
Agencija se tako našla u ulozi neformalne „vruće linije“ za potencijalne sudare satelita - zadatka koji postaje zastrašujuće složen kada su u pitanju sateliti država koje nemaju diplomatske odnose.
Hola-Mejni se prisjeća incidenta iz juna prošle godine, kada je Malezijska svemirska agencija tokom vikenda kontaktirala UNOOSA-u nakon što se jedan njen satelit, koji nije mogao da manevriše, našao na putanji sudara sa sjevernokorejskim satelitom. Razdaljina između njih bila je svega 75 metara, kaže Hola-Mejni - situacija je bila „izuzetno napeta“.
Bez zvanične dvosmjerne komunikacije sa Pjongjangom, tim Hola-Mejni morao je da pošalje sve informacije na sjevernokorejske mejl adrese za koje su znali da neće odgovoriti. „Najviše što možete da uradite jeste da pošaljete sve bilješke i informacije na sve zvanične kontakte koje imate“, kaže ona. A onda se, bez ikakvog odgovora, sjevernokorejski satelit iznenada pomjerio. „Pomjerili su se s putanje bez da smo zapravo imali bilateralnu komunikaciju.“
Bilo da je riječ o uzbunjivanju zbog asteroida koji bi mogao da uništi grad, obezbjeđivanju satelitskih snimaka za pomoć nakon poplava u Maroku ili sprečavanju sudara u Zemljinoj orbiti, „mali tim“ u Beču postiže mnogo više nego što bi se očekivalo, kaže Hola-Mejni. „Pošto smo dugo radili u uslovima nedostatka kadra i budžeta, to nas je natjeralo da budemo izuzetno efikasni“, dodaje ona.
Uzbuna zbog asteroida 2024 YR4 poslužila je kao koristan test za relativno novu ulogu UNOOSA-e u planetarnoj odbrani. Za sada se asteroid i dalje prati. Iako je vjerovatnoća udara u Zemlju dostigla vrhunac od više od tri odsto u februaru prošle godine, u međuvremenu je pala na zanemarljiv nivo.
„Odjednom“, kaže Hola-Mejni, „više nije predstavljao prijetnju“.
Bonus video:
