Doba globalnog ne-poretka

Američko-izraelski napad u kojem je ubijen vrhovni vođa Irana, ajatolah Ali Hamenei, i koji je pokrenuo najznačajniju bliskoistočnu avanturu Sjedinjenih Država još od rata u Iraku, zatekao je mnoge u Evropi nespremne. Suočeni sa nizom kriza koje se nadovezuju jedna na drugu - od naftnog šoka nalik onom iz sedamdesetih do transatlantskog raskola koji prijeti evropskoj bezbjednosnoj arhitekturi - brojni analitičari dolaze do istog zaključka: sukob predstavlja slom multilateralnog sistema i nagovještava eru globalnog nereda.

Ipak, takvo tumačenje propušta nešto dublje. Rat u Iranu pokazuje kako geopolitika izgleda kada se sama ideja poretka uruši - stanje koje nazivam “ne-poretkom”.

Ta razlika je važna. Nered nastaje kada se postojeća pravila svjesno krše. Opisati neku situaciju kao haotičnu ili neuređenu, paradoksalno, znači potvrditi da zajedničke norme i dalje postoje, iako se narušavaju. Ne-poredak, nasuprot tome, nastaje kada događaji pregaze te norme i kada više ne postoji zajedničko razumijevanje ispravnog i pogrešnog - pa čak ni same istine. Umjesto toga ostaje dublja, nesvodiva neizvjesnost.

Umjesto da bude uređen zajedničkim pravilima, međunarodni sistem danas potresaju povremeni talasi prinude i odmazde. Rat u Iranu je jasan primjer: napad od 28. februara, u kojem je ubijen Hamenei i koji je pokrenuo sadašnju rundu regionalne eskalacije, izveden je dok su pregovori još trajali - prizivajući u sjećanje iznenadni napad na Perl Harbor 7. decembra 1941, kada su japanski pregovarači i dalje boravili u Vašingtonu na razgovorima sa SAD.

Još gore, međunarodno pravo i institucije su se pokazali uglavnom nemoćnima da spriječe SAD, Izrael i Iran da otvoreno krše ključne norme - od zabrane atentata ili otmica političkih lidera, preko napada na civilnu infrastrukturu, pa čak i dugogodišnjeg tabua protiv agresorskih ratova.

Ključno je to što glavni akteri u ratu, čini se, više uopšte nijesu svjesni da krše pravila. Kada su tenkovi ruskog predsjednika Vladimira Putina ušli u Ukrajinu 2022, Kremlj je iznio čitave nizove pravnih opravdanja za invaziju - implicitno priznajući da se čini zločin. Nasuprot tome, kada je američki predsjednik Donald Tramp zaprijetio napadima na iransku civilnu infrastrukturu, ili kada je ministar “rata” (odbrane) Pit Hegset poručio da vojska neće pokazati “ni milost ni popuštanje”, malo šta je upućivalo na to da je bilo koji od njih svjestan, ili da ga je uopšte briga, da zagovara počinjenje ratnih zločina.

Nijedna institucionalna arhitektura ne može funkcionisati kada ključni akteri prestanu da igraju po pravilima. U tome je suština razlike između nereda i ne-poretka: jedno podrazumijeva kršenje pravila; drugo znači da zajednički prihvaćena pravila više uopšte ne postoje.

Polikriza kao novo pravilo

Novo doba ne-poretka ne može se pripisati samo Donaldu Trampu, iako je njegova teatralnost postala njegov najprepoznatljiviji izraz. Njega je bolje razumjeti kao simptom, a ne kao glavni uzrok svijeta koji je izgubio svoje organizujuće principe. Dublje sile koje pokreću ovu transformaciju su strukturne: ekonomski poremećaji, klimatske promjene, tehnološki napredak i demografske promjene - sve se one slivaju na temelje postojećeg globalnog poretka.

Kao rezultat toga, krize postaju složenije, manje predvidive i potencijalno katastrofalne. Umjesto da se samo šire, one se često prelivaju jedna u drugu. U hiperpovezanom svijetu, zarazni efekti, tačke preokreta i ekstremna nestabilnost postaju pravilo. Oksfordski ekonomista Ijan Goldin ovu dinamiku naziva “efekat leptira”, koristeći poznatu sliku leptira koji maše krilima na jednom kraju svijeta i pokreće tornado na drugom, kako bi ilustrovao razornu moć globalne međuzavisnosti.

Nijedna institucionalna arhitektura ne može funkcionisati kada ključni akteri prestanu da igraju po pravilima. U tome je suština razlike između nereda i ne-poretka: jedno podrazumijeva kršenje pravila; drugo znači da zajednički prihvaćena pravila više uopšte ne postoje

Blaža verzija ove dinamike se mogla vidjeti tokom pandemije kovida-19, koja je brzo pokrenula globalnu ekonomsku krizu dok su se lanci snabdijevanja raspadali, a nacionalizam oko vakcina je produbljivao geopolitičke tenzije. Dramatične promjene često proizlaze iz kumulativnog efekta manjih poremećaja.

Rat u Iranu ilustruje onu vrstu trajne polikrize koja će vjerovatno obilježiti decenije koje dolaze. Ne radi se o jednoj krizi, već o pet: šoku u snabdijevanju energijom, prijetnji nuklearne proliferacije, urušavanju regionalne bezbjednosti, globalnom ekonomskom poremećaju i transatlantskom raskolu - koje se brzo nadovezuju jedna na drugu.

Kao odgovor na američke i izraelske napade, Iran je zatvorio Hormuški moreuz, što je podiglo cijene energije, đubriva i hrane širom svijeta. Čak i ako moreuz bude ponovo otvoren i ako Tramp ukine sopstvenu blokadu iranskih luka, ovaj šok će imati dugoročne štetne posljedice po azijske budžete, evropske kamatne stope i strateške energetske rezerve širom svijeta. Ukoliko krhko primirje propadne i cijene nastave da rastu, pritisak na troškove života mogao bi ojačati populističke pokrete širom Evrope, uoči ključnih pokrajinskih izbora u Njemačkoj i predsjedničkih izbora u Francuskoj naredne godine.

Da bi se razumjelo zašto zapadne reakcije uporno podbacuju, korisno je napraviti razliku između dva suprotstavljena načina razmišljanja o poretku. Prvi se može nazvati pristupom arhitekte. Nakon pada Berlinskog zida, lideri u Evropi i SAD su vjerovali da su otkrili konačni model za uređenje svijeta, oslanjajući se na skup pravila i institucija osmišljenih da očuvaju globalnu stabilnost.

Sudbina tog sistema danas visi o koncu. Od ruske invazije na Ukrajinu, očuvanje “poretka zasnovanog na pravilima” postalo je lajtmotiv zapadne spoljne politike, koji se ponavlja u strateškim dokumentima, govorima lidera i saopštenjima sa samita G7 i NATO-a. Evropski lideri, naročito, skloni su oprezu prema promjenama, polazeći od pretpostavke da će one prije potkopati nego ojačati sistem. Budući da su najviše profitirali od postojećeg poretka, očekuju da ga i drugi prihvate ili da izgrade njegovu alternativu. U tom smislu razmišljaju poput arhitekata, fokusirajući se na institucionalnu strukturu svijeta.

Uspon država-zanatlija

Drugi način razmišljanja o međunarodnom poretku mogao bi se nazvati pristupom zanatlije. On polazi od toga da je, u doba ne-poretka, osnovni zadatak vlada da opstanu, ali i da se pozicioniraju tako da izvuku korist iz poremećaja. Kina je vodeći predstavnik ovog pristupa, ali ista logika pokreće i mnoge rastuće sile, od Indije i Turske do Saudijske Arabije i Južne Afrike.

Te države nisu bile među arhitektama postojećeg poretka i navikle su da se prilagođavaju i preoblikuju okvire koje su osmislili drugi. Uprkos svojoj veličini i uticaju, pokazuju pragmatizam i fleksibilnost zanatlija - popravljaju, prenamjenjuju i kombinuju postojeće elemente kako bi stvorile nešto novo, umjesto da sisteme grade iz temelja.

Naravno, ova dva analitička modela ne poklapaju se uvijek sa stvarnim vođenjem politike. Ipak, oni jasno oslikavaju rastući jaz između onih koji prave velike planove i onih koji prihvataju promjene i prilagođavaju im se. Dok arhitekte teže smjelim vizijama i često ih parališe jaz između plana i stvarnosti, zanatlije nastoje da razumiju kuda se svijet kreće i da iz postojećih okolnosti izvuku najviše.

Arhitekte obično dobro funkcionišu u predvidivom svijetu. Međutim, u složenom i stalno promjenjivom geopolitičkom okruženju, prednost imaju zanatlije. Međunarodnu politiku su decenijama oblikovale zapadne arhitekture čije su ambiciozne vizije dovele do stvaranja globalnog poretka zasnovanog na univerzalnim institucijama i linearnom shvatanju napretka. Zanatlije su bolje opremljene da se snađu u radikalnoj neizvjesnosti svijeta u kojem kao da više niko ne priznaje pravila.

Ponašanje Irana u ratu protiv SAD i Izraela je jasan primjer države-zanatlije na djelu. Lišena vazdušne nadmoći, uporedive vojne snage ili pouzdanih saveznika, Islamska Republika nije pokušala da vodi rat pod američkim uslovima. Umjesto toga, identifikovala je jednu ključnu tačku asimetrične prednosti - Hormuški moreuz - i potom se oslonila na svoju decentralizovanu komandnu strukturu kako bi se prilagođavala promjenjivim okolnostima.

Zatvaranjem moreuza, umjesto upuštanja u konvencionalni sukob koji ne može dobiti, Iran je transformisao konflikt iz vojnog nadmetanja u borbu iscrpljivanja na ekonomskom planu - u kojoj očigledno ima prednost. Kao posljedica toga, zakulisni pregovori su sve više fokusirani upravo na moreuz, a ne na pitanja koja su SAD uvukla u rat: promjenu režima, iranske zalihe uranijuma, raketni program i podršku regionalnim saveznicima.

Arhitekte obično dobro funkcionišu u predvidivom svijetu. Međutim, u složenom i stalno promjenjivom geopolitičkom okruženju, prednost imaju zanatlije. Međunarodnu politiku su decenijama oblikovale zapadne arhitekture čije su ambiciozne vizije dovele do stvaranja globalnog poretka zasnovanog na univerzalnim institucijama i linearnom shvatanju napretka. Zanatlije su bolje opremljene da se snađu u radikalnoj neizvjesnosti svijeta u kojem kao da više niko ne priznaje pravila

Istovremeno, SAD su sve više ograničene sopstvenim “arhitektonskim” pretpostavkama. Paradoksalno, iako je Tramp instinktivni remetilac - akter haosa sa malo strpljenja za institucionalne okvire - vojni i diplomatski aparat kojim upravlja i dalje funkcioniše po arhitektonskoj logici.

SAD su ušle u rat protiv Irana sa nizom maksimalističkih ciljeva koji su imali malo veze sa onim što američka vojna moć realno može da postigne. Naoružane najsavremenijim sistemima za ciljanje zasnovanim na vještačkoj inteligenciji i futurističkim alatima poput takozvanog “Ghost Murmur” - dalekometnog kvantnog magnetometra koji, navodno, može pratiti elektromagnetni signal ljudskog otkucaja srca i izdvojiti ga iz pozadinskog šuma - SAD su ostvarile impresivne taktičke uspjehe. Međutim, iako je vrhunska tehnologija omogućila početni napad u kojem je eliminisan veliki dio iranskog vojnog vrha, kao i nedavno spasavanje zarobljenog pilota, zatvaranje moreuza dovelo je Trampovu administraciju u situaciju da ne može uskladiti svoje velike ambicije sa realnošću improvizovane iranske odbrane.

Zastarjeli evropski priručnik

Moglo bi se pomisliti da su Evropljani, kao arhitekte par excellence, loše prilagođeni dobu ne-poretka. Oni su svakako nesrazmjerno pogođeni američkim ratom protiv Irana, s obzirom na njihovu izloženost nestabilnosti energetskih tržišta. Štaviše, evropsko kreiranje politika je postalo sinonim za prekomjernu regulaciju, beskrajne sastanke o sastancima i rasprave o “idealnoj zakrivljenosti banana”, umjesto za odlučno djelovanje.

Ipak, Evropa je za ovaj svijet spremnija nego što misli, jer njena istorija, institucije i politička kultura odražavaju duboke tradicije prilagođavanja i otpornosti. Sama Evropska unija nije nastala kao proizvod velikog arhitektonskog plana, niti su prosperitet i bezbjednost tog bloka rezultat jednog, pažljivo sprovedenog plana.

Suprotno tome kako može djelovati, evropski projekat se razvijao kroz kontinuirani proces pokušaja i grešaka. Ono što je započelo kao Zajednica za ugalj i čelik preraslo je u carinsku uniju, potom u jedinstveno tržište, a na kraju i u monetarnu uniju sa sopstvenom valutom. Članstvo se širilo postepeno - sa šest država na devet, zatim na 12, 15, 25 i konačno 27.

Neke obećavajuće inicijative, poput Evropske odbrambene zajednice, potpuno su propale. Druge su nastajale kao odgovor na krize: evropske vlade su ojačale bezbjednosnu saradnju nakon ratova na Balkanu, sprovele fiskalnu konsolidaciju poslije dužničke krize u eurozoni, proširile saradnju u oblasti javnog zdravlja tokom pandemije kovida-19 i, najskorije, ubrzale integraciju u odbrani nakon sveobuhvatne ruske invazije na Ukrajinu.

Izazov s kojim se Evropa danas suočava jeste da se osloni na to iskustvo i razvije svojevrsni “zanatski kodeks” koji bi je vodio kroz aktuelnu krizu na Bliskom istoku i nadolazeće doba ne-poretka. U tom cilju, donosioci odluka trebalo bi da se usmjere na tri ključna prioriteta.

Prvo, evropski lideri moraju prihvatiti realnost ne-poretka, umjesto da jure privid stabilnosti. Što prije odustanu od velikih okvira i usmjere se na konkretne ciljeve, poput očuvanja režima neširenja nuklearnog oružja i sprečavanja da regionalne krize izazovu sistemske ekonomske šokove, to će prije moći da razviju strategije koje zaista funkcionišu. Iznad svega, moraju shvatiti da krize poput rata u Iranu više nisu problemi koje treba riješiti, već stanja kojima se mora upravljati.

Drugo, evropski donosioci odluka moraju preispitati svoj pristup međuzavisnosti. Zatvaranje Hormuškog moreuza, poput pandemije i rata u Ukrajini, jasno je pokazalo rizike pretjeranog oslanjanja na jednog dobavljača ili na jedno usko grlo. Evropske zemlje sada razumiju da moraju diverzifikovati lance snabdijevanja, ali, budući da migracije i tehnologija sve više postaju polja nadmetanja, moraju biti i manje uzdržane u vršenju pritiska na druge, bilo da je riječ o Rusiji, Kini ili čak SAD.

Iznad svega, evropske zemlje moraju preuzeti odgovornost za sopstvenu bezbjednost. Predugo su ključne funkcije prepuštale spoljnim strukturama - NATO-u, Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji, Ujedinjenim nacijama - umjesto da razvijaju sopstvene kapacitete. Rezultat je bila strateška pasivnost i zavisnost od američkog vođstva. Da bi preživjela doba ne-poretka, Evropa će morati da poveća izdvajanja za odbranu i proširi domaću vojnu industriju, ojača društvenu otpornost i bude spremna da djeluje bez SAD kada je to potrebno.

Najveća opasnost, međutim, leži u zastarjelom evropskom priručniku. Iako su pravila, sastanci i planovi decenijama dobro služili Evropi, njihovo uporno forsiranje danas prijeti da zaslijepi lidere pred surovom stvarnošću globalnog ne-poretka. Rat u Iranu nije izuzetak - on je prvi u nizu testova koji tek dolaze.

Mark Leonard, direktor Evropskog savjeta za spoljne odnose, autor je, između ostalog, i knjige “Preživjeti haos: geopolitika kada pravila zakažu” (Polity Press, 2026).

project-syndicate.org

Priredila: A. Š.