Klasa Džefrija Epstina nastala je u ofšor sistemu

Nekažnjivost Džefrija Epstina i ljudi iz njegovog okruženja predstavlja očekivanu posljedicu nekontrolisane koncentracije bogatstva, koju omogućava ofšor finansijski sistem. Zapravo, taj sistem predstavlja selektivno izuzimanje privilegovane manjine iz okvira vladavine prava, pri čemu oni i dalje zadržavaju sve koristi koje taj pravni poredak pruža.

Tokom protekle decenije Amerikanci su dobili neuobičajeno jasan uvid u dugo skrivene mreže bogatih elita. Tajnoviti sistemi kroz koje bogati i slavni uspostavljaju moćne veze, razmjenjuju usluge i gomilaju bogatstvo i uticaj dugo su bili omiljena tema teoretičara zavjere i tabloida. Ličili su na Saskvača - legendarno stvorenje koje se rijetko viđa, gotovo nikada nije predmet ozbiljnog proučavanja, a mnogi čak vjeruju da uopšte ne postoji. Međutim, tokom posljednjih deset godina kao da je Saskvač povremeno izlazio iz šume i pozirao za naslovnu fotografiju časopisa.

Nekada je javno govoriti o tajnim mrežama moćnih elita, od Iluminata do Bilderberške grupe, uglavnom bilo svojstveno ekscentricima i antisemitima, zbog čega je bilo lako svaku priču koja je iole podsjećala na teoriju zavjere svrstati u istu kategoriju. Kada je Hilari Klinton 1998. godine tvrdila da “široka desničarska zavjera”, sastavljena od konzervativnih medija, donatora i političkih operativaca, nastoji da okonča predsjednički mandat njenog supruga Bila Klintona, njene tvrdnje bile su gotovo jednoglasno odbačene. Izraz “široka desničarska zavjera” potom je postao sinonim za besmislenu ideju s kojom nijedna ozbiljna osoba nije željela da bude povezana.

Pojavljivanje Saskvača

Potom se na političkoj sceni pojavio Donald Tramp. Njegova predsjednička kampanja 2016. godine, u kojoj mu je protivkandidat bila upravo Hilari Klinton, usmjerila je pažnju javnosti na načine na koje međunarodne mreže utiču na ishode izbora u svoju korist. Tokom kampanje Tramp se, uz osmijeh, šalio na račun mogućeg ruskog miješanja u izbore u njegovu korist (“Rusijo, ako slušaš”). Međutim, u istrazi koja je uslijedila nakon izbora, specijalni tužilac Robert Mjuler zaključio je da se “ruska vlada miješala... na sveobuhvatan i sistematičan način”.

Trampov politički uspon takođe je razotkrio usklađene napore takozvanih “broligarha”, milijardera iz tehnološkog i finansijskog sektora, da oblikuju izbornu politiku u skladu sa sopstvenim interesima. Tokom izbornog ciklusa 2024. godine, koji je Trampu donio drugi predsjednički mandat, a republikancima većinu i u Predstavničkom domu i u Senatu, svega stotinu izuzetno bogatih porodica potrošilo je 2,6 milijardi dolara.

Opsceno izopačavanje demokratije bilo je očigledno i na Trampovoj inauguraciji, gdje su “broligarsi”, poput Džefa Bezosa, Ilona Maska i Marka Zakerberga, sjedjeli u prvim redovima, dok su izabrani predstavnici naroda bili potisnuti u pozadinu. Svi su sa oduševljenjem prisustvovali svečanom ustoličenju političke figure koju su, za cijenu od svega nekoliko stotina miliona dolara, praktično kupili.

I nije riječ samo o Trampu. Potpredsjednika Džej Di Vensa za tu funkciju odabrao je “glavni broligarh” Piter Til, milijarder iz Silicijumske doline poznat po svojim apokaliptičnim stavovima. Til je ujedno i suosnivač organizacije “Dijalog”, dvadeset godina stare grupe koju je njena bivša izvršna direktorka Simon Kolins opisala kao “ekskluzivno tajno društvo”.

Spisak učesnika skupa organizacije “Dijalog”, koji je procurio u javnost ovog juna, uključuje aktuelne članove Trampovog kabineta i američkog Senata, među kojima su demokrata Kori Buker i republikanac Ted Kruz, ali i bivše šefove država, medijske ličnosti i korporativne lidere iz cijelog svijeta.

Filozofiju koja stoji iza tog okupljanja sažeo je suprug Simon Kolins riječima da danas postoji “možda stotinu, najviše pet stotina porodica u svijetu” koje “drže budućnost naše vrste u svojim rukama”.

Dok se sve to odvijalo, svijet je dobio i uvid u tajnoviti ofšor sistem koji tim elitama omogućava da sakriju ogromno bogatstvo od poreskih vlasti, ali i od vladavine prava u širem smislu.

U aprilu 2016. godine objavljeni su takozvani Panamski papiri, koji su razotkrili više od 11,5 miliona finansijskih i pravnih dokumenata koji se odnose na najbogatije ljude svijeta. Nakon toga uslijedila su nova otkrića: Rajski papiri 2017. i Pandorini papiri 2021. godine.

Međutim, nakon tih šokantnih otkrića nije uslijedila puna odgovornost onih koji su bili umiješani, a još manje sistemska reforma. Gotovo da nije bilo krivičnih postupaka, a kamoli osuđujućih presuda protiv osoba za koje je otkriveno da su zloupotrebljavale ofšor finansijski sistem.

To je dodatno učvrstilo osjećaj nekažnjivosti koji predstavlja jedno od glavnih obilježja mreža moćnih elita. Najbogatiji ljudi svijeta toliko su uvjereni da mogu izbjeći bilo kakve pravne ili društvene posljedice svog često nezakonitog ponašanja da su sve više napuštali nekadašnju diskretnost. Takvi privilegovani pojedinci, među kojima je Donald Tramp jedan od najupečatljivijih primjera, stiču ugled među sebi sličnima otvoreno se hvaleći da im niko ništa ne može.

Pravila važe za vas, ali ne i za nas

Najpoznatiji primjer takvog ponašanja jeste pokojni Džefri Epstin, dugogodišnji Trampov prijatelj i tvorac onoga što će vjerovatno ostati upamćeno kao jedna od najomraženijih elitnih mreža u savremenoj istoriji.

Epstinova mreža obuhvatala je pripadnike evropskih i bliskoistočnih kraljevskih porodica, ugledne američke ličnosti iz privrede, umjetnosti i akademske zajednice (čak i Noama Čomskog), kao i veliki broj izvršnih direktora kompanija, naročito iz tehnološkog sektora.

Posredstvom Epstina, pripadnici te mreže međusobno su razmjenjivali usluge, novac, savjete, pa čak i državne tajne. Kako bi dodatno povećao uticaj i vrijednost svoje mreže, Epstin je uspostavio veze i sa institucijama od ključnog značaja za funkcionisanje društva - od banaka i bolnica do univerziteta i izdavačkih kuća.

Epstin je 2008. godine uspio da izbjegne savezne optužbe za trgovinu ljudima u svrhu seksualne eksploatacije, zbog kojih je mogao biti osuđen na višedecenijsku zatvorsku kaznu. Umjesto toga, osuđen je na svega 13 mjeseci zatvora u okrugu Palm Bič zbog podvođenja maloljetnice radi prostitucije.

Poslije manje od četiri mjeseca izdržavanja kazne odobreno mu je da, u okviru programa rada van zatvora, napušta zatvor i do 16 sati dnevno, šest dana u sedmici. To je podrazumijevalo i boravak do dva sata dnevno u istoj vili u Palm Biču u kojoj je, prema optužbama, počinio krivična djela. Dok je bio u zatvoru, vrata njegove ćelije ostavljana su otključana.

Nakon što je ova, po mišljenju mnogih, farsa od kazne završena, Epstin se vratio životu gotovo istom onakvom kakav je vodio prije presude, a njegova mreža ostala je uglavnom netaknuta. Štaviše, dodatno se proširila i obuhvatila “broligarhe” poput Ilona Maska i Bila Gejtsa, koji su se sa Epstinom sprijateljili tek nakon što je osuđen. Mask je, prema navodima, više puta tražio pozivnice za “najluđe” zabave na Epstinovom privatnom ostrvu.

Decenijama je Epstin djelovao iz sjenke. Međutim, kada je konačno dospio u središte pažnje javnosti, između ostalog i zbog povezanosti sa Trampom, pokazao je stepen nekažnjivosti koji je elitama bio impresivan, dok je ostatak svijeta ostavio u šoku.

Specijalni izvjestioci Ujedinjenih nacija opisali su ono što je Epstin izgradio kao “globalno kriminalno udruženje”, odgovorno za zločine koji bi, prema njihovoj ocjeni, “razumno mogli da dostignu pravni prag za zločine protiv čovječnosti”.

Za članove Epstinove mreže upravo je njegova sposobnost da prođe nekažnjeno, uprkos svemu, očigledno predstavljala krajnji dokaz moći i privilegovanosti.

Nije iznenađujuće što su osobe za koje se zna da su bile povezane sa Džefrijem Epstinom nakon njegove presude iz 2008. godine uglavnom prošle bez ozbiljnijih posljedica. Nekolicina uticajnih ljudi, poput emiraćanskog poslovnog magnata Sultana Ahmeda bin Sulejema, bila je primorana da podnese ostavku na svoje funkcije. Britanac Endru Mauntbaten-Vindzor, nekada poznat kao princ Endru, ostao je bez kraljevskih titula i počasnih dužnosti. Ekonomista sa Harvarda i bivši američki ministar finansija Lari Samers, čija je obimna prepiska sa Epstinom okončana dan prije nego što su ga savezne vlasti ponovo uhapsile, povukao se sa nastavnih dužnosti i odrekao statusa univerzitetskog profesora.

Međutim, većina onih koji su dovođeni u vezu sa Epstinom zadržala je svoje bogatstvo, položaje i priznanja. Nekadašnji izvršni direktor kompanije Viktorijas Sikret Les Veksner i dalje je član Američke akademije nauka i umjetnosti, dok njegova dobrotvorna organizacija “Fondacija Veksner”, koja vodi inicijativu pod nazivom “Rodna bezbjednost, poštovanje i ravnopravnost”, i dalje normalno funkcioniše. Džes Stejli smijenjen je sa mjesta izvršnog direktora banke Barkliz, ali nije snosio pravne posljedice. Ilon Mask je u međuvremenu postao prvi svjetski trilioner.

U odbranu poreske uprave

Mnoge će iznenaditi podatak da je Epstin, koji nije imao univerzitetsku diplomu, tvrdio da radi kao “finansijski ljekar” za milijardere, savjetujući ih o onome što se eufemistički naziva “strategijama poreske optimizacije”. Međutim, kao sociološkinju koja se gotovo dvadeset godina bavi proučavanjem upravo takvih strategija i ljudi koji ih osmišljavaju, to me nimalo ne iznenađuje. Iako su većinom ljudi koji se bave menadžmentom bogatstva izuzetno inteligentni i visokoobrazovani, mnogi od njih, poput Epstina, imaju prilično fleksibilan odnos prema društvenim normama i vladavini prava.

Priča o Epstinu u velikoj mjeri je i priča o ofšor finansijama. Nije riječ samo o tome što je novcem zarađenim kroz poslove poreske optimizacije kupio privatno ostrvo na Karibima, usred jednog od najpoznatijih svjetskih središta ofšor finansija. Ostrvo Litl Sent Džejms udaljeno je svega 13,6 nautičkih milja, odnosno oko sat vožnje brodom, od Britanskih Djevičanskih Ostrva, globalnog centra za skrivanje nelegalno stečenog novca i finansijski kriminal. Takođe, nije stvar samo u tome što je lokalnim vlastima plaćao da zanemare dokaze o kriminalnim aktivnostima, što je tipičan obrazac ponašanja u ofšor sistemu.

Ofšor finansijski sistem omogućava privilegovanoj manjini da se selektivno izuzme iz okvira vladavine prava, a da pritom zadrži sve koristi koje taj pravni poredak pruža, poput zaštite imovine i sprovođenja ugovornih obaveza. Suština tog sistema jeste ostvarivanje koristi bez preuzimanja odgovornosti. Kako sam jednom napisala u eseju o višedecenijskom Trampovom izbjegavanju plaćanja poreza, to podsjeća na gosta koji pobjegne iz restorana ne plativši račun - uživa u svemu što mu je ponuđeno, a trošak prebacuje na ostale koji finansiraju društvo zahvaljujući kojem je uopšte mogao da se obogati.

Epstin i čitava galerija izvršnih direktora, slavnih ličnosti i šefova država čija su imena otkrivena u Panamskim dokumentima i drugim ofšor aferama predstavljaju otvoreno i odlučno odbacivanje vjekovima starog društvenog ugovora. Prema tom nepisanom dogovoru, društvo je prihvatalo postojanje privilegovanih elita pod uslovom da one, u duhu načela noblesse oblige, svoje bogatstvo i moć koriste za opšte dobro i pruže podršku državama u kriznim vremenima. Tako su postupali Mediči, italijanska bankarska i politička dinastija iz 15. vijeka, kao i Džej Pi Morgan, finansijski magnat iz zlatnog doba američke istorije, koji je 1895. godine spasio gotovo bankrotiranu vladu Sjedinjenih Američkih Država i svoju umjetničku zbirku poklonio javnosti.

Takva vremena su prošla. Današnje elite širom svijeta nastoje da nadmaše jedne druge sve upadljivijim oblicima onoga što se može nazvati “bogatstvom kroz izdvajanje iz društva”. Svoju imovinu premještaju u ofšor zone, van domašaja zakona, kao što to čine sankcionisani ruski oligarsi sa svojim računima i superjahtama. Istovremeno, i sami se fizički udaljavaju od ostatka svijeta: kupuju privatna ostrva, pokušavaju da osnivaju sopstvene države ili ulažu u kolonizaciju svemira.

Kao da im nije bilo dovoljno što su potkopali demokratske institucije koje su im omogućile da steknu neviđeno bogatstvo i moć, sada djeluju spremni da unište i sve ostalo prije nego što odu - univerzitete, umjetnost, naučna istraživanja, javno zdravstvo, medije, tržište stanova, tržište rada, pa čak i vazduh, vodu i hranu od kojih zavise životi svih nas. Uzimaju ono što žele, bez našeg pristanka, a ono što preostane odbacuju, baš kao što je Epstin postupao sa svojim žrtvama.

To je posljedica svijeta u kojem se stvaranje ogromnog bogatstva spojilo sa njegovom nekontrolisanom koncentracijom u rukama malobrojnih. Upravo zato u demokratskim društvima institucije zadužene za naplatu poreza moraju biti dobro finansirane i zaštićene, a ne omalovažavane. Često kritikovani “poreznik” predstavlja jednu od posljednjih brana protiv zarobljavanja države od strane uskih interesa i društvenog sloma kakav danas možemo da posmatramo u Sjedinjenim Američkim Državama.

Bruk Harington je profesorka sociologije na Dartmut koledžu. Tekst preuzet sa Project-syndicate.org

Preveo: S. STRUGAR