izdato preko 147.000 novih identifikacionih dokumenata

Novi ID sakrili, a JMB „zaštitili” štampom na ličnoj karti

Kada je u 2018. najavljeno da će država umjesto JMB uvesti novi ID za građane, saopšteno je da je uloga tog broja da matični ne bude javno dostupan. Isti razlog navele su i nevladine organizacije koje su u to vrijeme i inicirale da se, zbog brojnih - posebno izbornih zloupotreba, JMB zamijeni novim identifikatorom

53018 pregleda 15 komentar(a)
Na poleđini nove eLK štampan je JMB, u Hrvatskoj umjesto njega nalazi se OIB, Foto: Damira Kalač
Na poleđini nove eLK štampan je JMB, u Hrvatskoj umjesto njega nalazi se OIB, Foto: Damira Kalač

Od početka izdavanja elektronske lične karte (eLK) u junu 2020. godine, Ministarstvo unutrašnjih poslova (MUP) izdalo je preko 147 hiljada novih identifikacionih dokumenata. Kao ni ranije, u resoru koji od formiranja nove Vlade, decembra prošle godine, vodi Sergej Sekulović, ne znaju i koliko građana je aktiviralo taj lični dokument, na način da koristi digitalne sertifikate koji su sastavni dio eLK. U međuvremenu, osim servisa koje kreira nekadašnja Poreska uprava, sada Uprava prihoda i carina, te portala eZdravlje, nisu kreirani i drugi servisi koji za digitalnu identifikaciju koriste eLK.

Pritom, da bi mogao da koristi novu ličnu kartu i kao zdravstvenu knjižicu, građanin mora lično da pođe do Fonda za zdravstveno osiguranje (FZO) ili neke od filijala kako bi na šalteru “pretvorio” eLK u dokument koji može da koristi i tokom posjete ljekaru, u apoteci... Razlog tome je jer svi sistemi koji razmjenjuju podatke, identifikuju građane na osnovu jedinstvenog matičnog broja (JMB), koji prema Zakonu o centralnom registru stanovništva predstavlja jedinstven identifikator.

”Lična identifikaciona oznaka je oznaka podataka o licu koja se iskazuje neponovljivim numeričkim izrazom. Lična identifikaciona oznaka u vidu jedinstvenog matičnog broja lica (u daljem tekstu: matični broj) služi za povezivanje podataka u službenim evidencijama”, navodi se u članu četiri Zakona o centralnom registru stanovništva.

Nova lična karta, međutim, uz JMB, koji se nalazi na njoj, u sebi, na čipu, sadrži i novi identifikacioni broj, kojeg u bazama podataka o građanima - nema.

Taj broj zasad ima jedino resor unutrašnjih poslova i svi koji kreiraju servise koji podrazumijevaju i elektronsku identifikaciju korisnika putem nove lične karte, moraju da upute zahtjev MUP-u da im se odobri razmjena podataka.

”Ministarstvo unutrašnjih poslova je razvilo servis za dobijanje podataka na osnovu novog ID broja. Servis trenutno koristi Poreska uprava Crne Gore”, kazali su iz tog resora.

Šta je novi identifikacioni broj

Novi identifikacioni broj svaki građanin Crne Gore, pored ostalog, dobija preuzimanjem nove, elektronske lične karte. Taj broj dobija se u papirnom formatu i građani ga, kad preuzimaju novu ličnu, nisu često ni svjesni, iako je početna ideja uvođenja tog broja bila da u upotrebi i registrima zamijeni matični.

Matični broj, kako je najavljivano, trebalo je da bude zaštićeniji, ali on je i dalje, na novi ličnim kartama upisan na dokument, dok se novi identifikacioni broj nalazi na čipu lične karte. Ako građanin novu ličnu kartu koristi za identifikaciju na nekom digitalnom servisu, taj servis može da ga prepozna ukoliko upari njegov JMB i novi identifikacioni broj. MUP jeste razvio servis za dobijanje podataka na osnovu novog ID broja, međutim, da bi komunikacija bila moguća, i institucije i/ili pojedinci koji razvijaju servise koji za digitalnu identifikaciju koriste eLK, moraju da znaju da na čipu postoji samo novi identifikcioni broj.

Dodatno, da bi elektronsko prepoznavanje korisnika bilo moguće, moraju da resoru unutrašnjih poslova, koji upravlja Centralnim registrom stanovništva, upute zahtjev za razmjenu podataka.

Iskustvo iz Hrvatske

Stupanjem na snagu Zakona o osobnom identifikacijskom broju (OIB), u Hrvatskoj od 1. januara 2009. počinje uvođenje i primjena OIB. Taj identifikator građanima dodjeljuje Ministarstvo finansija. Kako je opisano na vebsajtu hrvatske Poreske uprave, u početku, građanima je potvrda o OIB dostavljana putem pošte na kućne adrese - one koja je navedena u registrima o prebivalištu. Građani koji su imali potrebu da prije toga dobiju OIB, mogli su da upute zahtjev na nekoliko načina - putem SMS-a, putem veb aplikacije na stranici www.oib.hr ili da uvjerenje zatraže direktno u Poreskoj.

OIB je, kako to pojašnjavaju iz Poreske uprave Hrvatske, uveden postepeno - najprije je trebalo svim građanima dodijeliti taj broj, a potom i taj identifikator upisati u sve službene evidencije.

U godini kad je počela primjena i izdavanje OIB, kako bi obezbijedila postepeno uvođenje tog broja, Hrvatska je paralelno uz novi identifikator za nove osobe dodjeljivala i JMB. Prelazni period trajao je dvije godine. Građani tada nisu bili u obavezi i da mijenjaju lična dokumenta, već je i taj proces tekao postepeno, odnosno dokumenta su mijenjana po njihovom isteku ili kad se ukaže druga potreba. Kako je OIB štampan na samoj ličnoj karti, građani koji su u to vrijeme imali stare lične, kao dokaz o OIB mogli su da koriste potvrdu koju izdaje Poreska.

Kao pojašnjenje zbog čega OIB, a ne JMB, hrvatske vlasti pojašnjavaju da je to iz dva razloga - da se vodi računa o zaštiti privatnosti - OIB se sastoji od slučajnog niza cifara i ne sadrži informacije koje pokazuju vezu sa osobom kojoj je dodijeljen; te jer OIB “zadovoljava zahtjeve Evropske unije za potrebe međunarodne razmjene podataka jer ima manje od 12 cifara”...

JMB sastoji se od 13 cifara, od kojih je prvih sedam datum, mjesec i godina rođenja osobe kojoj je taj broj dodijeljen... Vlasti u Hrvatskoj, kako je to nedavno Večernjem listu saopšteno iz Ministarstva unutrašnjih poslova te države, od 2022. više neće dodjeljivati ni koristiti JMB. Kako je pojašnjeno, tokom sljedeće godine van snage biće stavljen Zakona o matičnom broju, pa će jedini identifikacioni broj u Hrvatskoj biti - OIB.

Šta je najavljeno, a šta je urađeno u Crnoj Gori

Poput Hrvatske, Crna Gora, uz JMB, uvela je novi identifikator za građane. Uredba o načinu određivanja identifikacionog broja usvojena je u februaru 2020. Prema Uredbi, identifikacioni broj sastoji se od osam cifara koje se ne odnose na lične podatke lica razvrstanih u tri grupe.

Može da ga dodijeli državni organ ili fizičko, odnosno pravno lice, koje je ovlašteno za izdavanje kvalifikovanog sertifikata za elektronski potpis, odnosno organ države ovlašten za izdavanje i sertifikata za elektronsku identifikaciju. Dodjeljuje se na zahtjev, odnosno po službenoj dužnosti, kada taj broj građanin dobija sa novom elektronskom ličnom kartom.

Novi identifikacioni broj nalazi se na čipu eLK, nije vidljiv, osim mašinskim očitavanjem. Lična karta, međutim, a to propisuje zakon, i dalje sadrži JMB, vidljiv i štampan na poleđini tog dokumenta.

Kada je u 2018. najavljeno da će država umjesto JMB uvesti novi ID za građane, saopšteno je da je uloga tog broja da matični ne bude javno dostupan. Isti razlog navele su i nevladine organizacije koje su u to vrijeme i inicirale da se JMB zamijeni novim identifikatorom. Kao argument u prilog toj inicijativi, iz NVO su navodili zloupotrebe ličnih podataka građana prilikom prikupljanja potpisa podrške za izbore.

”Matični broj je do prije nekoliko godina bio dostupan svima u okviru javnih elektronskih baza privrednih subjekata, u registru nekretnina i manjim bazama i dosijeima. Takođe, svim političkim partijama da posjeduju, kopiraju i distribuiraju nekontrolisano birački spisak koja sadrži podatke o svim crnogorskim biračima. Zabilježeni su i slučajevi neodgovornog rukovanja ličnim podacima u privatnom sektoru, dok je svijest građana o ovoj temi na jako niskom nivou i nije rijetkost da većina matični broj daje svakome ko traži”, objavljeno je, pored ostalog, u tekstu Centra za demokratsku tranziciju iz juna 2018.

Na pitanje zbog čega se na eLK i dalje nalazi JMB i na koji način se i gdje koristi novi identifikacioni broj koji se građanima dodjeljuje sa novom ličnom kartom, iz resora unutrašnjih poslova pozvali su se na zakon.

”Zakon o ličnoj karti u članu koji se odnosi na sadržaj lične karte propisuje da ista sadrži JMB. U podacima koji se generišu u sertifikatima ze elektronsku identifikaciju i kvalifikovani elektronski potpis se, pored ostalih, upisuje i podatak o novom identifikacionom broju građanina”, kažu iz MUP-a i dodaju da se JMB ne nalazi u samim sertifikatima, pored ostalog, jer su oni “javni” i jer se “šalju uz potpisani dokument”.

Centralni registar i dalje “vidi” samo JMB

Vlada Duška Markovića utvrdila je 2020. godine Predlog zakona o izmjenama i dopunama Zakona o centralnom registru stanovništva, kojim nije mijenjana uloga JMB, niti je predlog prepoznavao novi ID kao mogući identifikator građana. Taj predlog arhiviran je nakon parlamentarnih izbora u avgustu prošle godine, ali je još u vrijeme dok se o njemu raspravljalo, tadašnji Direktorat za elektronsku upravu i informatičku bezbjednost dao mišljenje da bi trebalo da se dopuni odredbama “koje se odnose na uvođenje novog ID građana u cilju omogućavanja javne upotrebe tog broja saglasno GDPR (General Data Protection Regulation) uredbi EU”.

”U skladu sa domaćom i međunarodnom legislativom, JMBG nije moguće slobodno koristiti u javnoj upotrebi. Iskustva drugih država iz okruženja, u korišćenju JMBG-a, ukazuju da su se gotovo sve države susrele sa istim izazovima i problemima, pogotovo sa aspekta zaštite ličnih podataka. U većini zemalja iz okruženja JMBG smatraju tajnim podatkom i u tom smislu sve zemlje EU koriste jedinstveni identifikacioni broj za fizička lica bez ličnih podataka, koji je moguće koristiti u javnoj upotrebi u skladu sa lokalnim zakonodavnim okvirom i EU GDPR regulativom. Problem korišćenja JMBG u javnoj upotrebi je nametnuo potrebu uvođenja novog ID za fizička lica, koji bi se aplicirao na novoj ličnoj karti, u štampanom i/ili elektronskom obliku”, piše, pored ostalog, u mišljenju tadašnjeg Direktorata za elektronsku upravu i informatičku bezbjednost.

Navedeno je i da bi novi ID bio dio sadržaja elektronskog sertifikata za elektronsku identifikaciju i kvalifikovanog sertifikata za elektronski potpis. Predviđeno je bilo i da se JMB i dalje koristi kao jedinstveni identifikator za sve postojeće potrebe elektronske obrade podataka i interoperabilnost informacionih sistema i elektronskih registara, “imajući u vidu, prije svega, činjenicu da bi njegovo eliminisanje iz operativnog rada postojećih sistema zahtijevalo velike materijalne troškove i značajne vremenske rokove”.

”Kako su izmjene ovog zakona u toku, mišljenja smo da je neophodno Predlog zakona o izmjenama i dopunama Zakona o centralnom registru stanovništva dopuniti saglasno gore navedenim potrebama” piše u mišljenju iz novembra 2019. godine.

U konačnom tekstu predloga, JMB ostao je jedini identifikator građana.

JMB (ni)je zaštićen

Kada je u februaru 2020. usvojena uredba o novom identifikacionom broju građana, iz MUP-a, na čijem je čelu tada bio Mevludin Nuhodžić, saopšteno je da će zahvaljujući uvođenju tog podatka “Crna Gora smanjiti administrativno opterećenje za građane”, a da će ujedno “biti zaštićen i JMBG”.

”Crna Gora će smanjiti administrativno opterećenje za građane, s obzirom da će isti omogućiti elektronsku verifikaciju za korišćenje elektronskih usluga, te samim tim sigurnije postupke elektronskog poslovanja, elektronske trgovine, platnih sistema poslovanja trgovine i slično”, rekla je Milanka Baković, tadašnja generalna direktorica za građanska stanja i lične isprave MUP-a.

Poručila je i da će na taj način biti zaštićen i jedinstveni matični broj građanina, jer identifikacioni broj, za razliku od matičnog, ne sadrži lične podatke vlasnika sertifikata za elektronski potpis.

”Ne otkriva nijedan podatak o njemu”, rekla je ona.

JMB je, međutim, i dalje podatak koji se štampa na ličnoj karti. Vidljiv.

Teško da se može govoriti i o administrativnom rasterećenju za građane, kad poslije više od godinu i po od početka izdavanja nove lične karte i dodjeljivanja novih identifikacionih brojeva, samo Poreska uprava taj podatak i novu ličnu kartu na portalu eFirma koristi za digitalnu identifikaciju.

Nova elektronska lična može da se koristi i kao zdravstvena knjižica, ali je za to neophodno da osiguranik i fizički posjeti filijalu Fonda za zdravstveno osiguranje (FZO)... I to da građanima omoguće da se u domovima zdravlja ili na portalu eZdravlje identifikuju putem elektronske lične karte, u FZO su omogućili na osnovu odluke na nivou te institucije, a ne jer ih je na to obavezala država.

Nijedan propis trenutno ne obavezuje nijednu instituciju da novu LK i novi identifikaconi broj uvedu u svoje registre.

Na pitanje da li su u planu izmjene Zakona o centralnom registru stanovništva u smislu definisanja novog ID kao lične identifikacione oznake ili izmjene Zakona o ličnoj karti, u dijelu koji se odnosi na definisanja podataka koji se nalaze na dokumentu, te da li će, ako i kad novi identifikacioni broj i zaista zamijeni JMB, građani ponovo morati da mijenjaju lična dokumenta, iz MUP-a su kazali da će to “zavisiti od zakonskog rješenja”.

Ovaj tekst napravljen je uz finansijsku podršku Evropske unije i dijelom kofinansiran od strane Ministarstva javne uprave, digitalnog društva i medija Crne Gore. Izraženi stavovi isključiva su odgovornost autora i ne odražavaju nužno stavove donatora.

Projekat “Povećanje učešća građana na polju Digitalne agende – ICEDA” sprovode Fondacija Metamorfosis (Severna Makedonija), Open data Kosovo (Kosovo), Akademija za eUpravu (Estonija), CRTA – Centar za istraživanje, transparentnost i odgovornost (Srbija), NVO 35mm (Crna Gora) i Levizja Mjaft (Albanija).

147.789 novih ličnih karata izdato je od početka primjene izmjena i dopuna Zakona o ličnoj karti do 26. avgusta, kazali su iz MUP-a. Primjena Zakona trebalo je da počne 30. marta 2020, ali je zbog epidemije koronavirusa i zatvaranja šaltera, izdavanje eLK započelo tri mjeseca kasnije

eUprava: Koliko još do potpuno zaokruženih digitalnih usluga

Zakon o elektronskoj identifikaciji i elektronskom potpisu uređuje uslove upotrebe elektronskog pečata, elektronskih vremenskih pečata i elektronskog potpisa, koji je ujedno i i najčešće korišteni metod digitalne identifikacije, navodi se, pored ostalog, u Nacionalnom izvještaju i planu za unapređenje Digitalne agende u Crnoj Gori, koji je u junu 2020. objavila NVO 35mm.

Dodaje se i da građani na portalu eUprava mogu da digitalno potpisuju dokumenta, ali da im je za to neophodan digitalni sertifikat. U vrijeme pisanja izvještaja, od 475 usluga koje su bile dostupne na portalu eUprava, za preko 83 neophodan je bio digitalni sertifikat, od čega je za 71 uslugu bio neophodan digitalni potpis.

”Ovo uključuje mogućnost da dobiju formular koji im je potreban za određenu uslugu, da ga popune i potpišu elektronskim putem, plate administrativne takse i pošalju zahtjev elektronskim putem”, navedeno je u izvještaju.

Korisnik portala bi, ako ima novu ličnu kartu, mogao da za potpisivanje koristi taj dokument - pod uslovom da je institucija koja nudi uslugu u međuvremenu u svoje registre unijela podatak o novom identifikacionim broju ili je MUP-u uputila zahtjev za razmjenu podataka JMB/novi identifikator.

Država, međutim, još nije omogućila i plaćanje administrativne takse putem interneta, pa za tu uslugu korisnik portala eUprava svakako mora otići do šaltera...