Način na koji Javno preduzeća Morsko dobro izvodi radove na sanaciji djelova obalne infastrukture i starih kamenih parapetnih zidova u Boki, izazvao je brojne negativne reakcije.
Posebno se to odnosi na sanaciju oštećenih kamenih zidova - parapeta na trasi lokalnog puta Tivat - Prčanj - Kotor, na području tjesnaca Verige. Umjesto da oštećene parapete sanira onako kako je to tenderom bilo traženo (preslaganje postojećeg kamena, ponovno zidanje u cementnom malteru i završno fugovanje, nabavka nedostajućeg klesanog kamena dužine 15-20 centimetara, ponovno zidanje u betonu MB 30 i završno fugovanje), izvođač radova u Verigama je prvobitno na oštećene parapete sa kojih su vandali izvalili i ukrali velike klesane kamene elemente, ugradio rezane kamene pločice debljine nekoliko centimetara, zalijepljene u beton.
Tamo gdje izvođači nisu imali dovoljno ni takvog kamena, samo je izbetonirano, umjesto da se u parapet ugrade puni kameni blokovi klesani na adekvatnu dimenziju.
Nakon što su građani primijetili takvo izvođenje radova, a koje je samo po sebi dodatna devastacija parapeta, zidovi koji su “krpljeni” malterom i rezanim kamenim pločicama, u međuvremenu su ponovo renovirani, ali ovog puta sa ugradnjom nešto većih kamenih ploča, sličnim onima kakve je trebalo da budu upotrijebljene prema prvobitnim propozicijama tendera.
Međutim, čak i tada je jasno da je obnova parapeta u Verigama izvršena sa vidljivim odstupanjima u odnosu na stari kameni zid i ambijent. Uočljiva je razlika između originalnog zida i novog dijela parapeta. Korišćen je kamen drugačije boje, strukture i načina obrade, što otvara pitanje zašto nije primijenjen isti ili makar odgovarajući tip kamena kao na postojećem zidu.
Vidljiv je i promijenjeni način slaganja kamena. Vez, odnosno fugovanje novog zida bitno se razlikuju od originala, čime se narušava izgled parapeta, a posebno loše izgleda završni sloj gdje su zidovi zaliveni betonom u koji je onda dok se nije stvrdnuo, “ucrtana” kontura kamenih blokova i fuga među njima.
Iz Morskog dobra ni nakon više od sedam dana nisu odgovorili na pitanja “Vijesti” o načinu na koji su “sanirali” oštećene kamene parapete. Nije odgovoreno ni ko je bio izvođač tih radova ni ko je nad njima vršio nadzor, te koliko je JPMD, kao investitor, zadovoljan načinom na koji je obavljen posao.
Iz Morskog dobra su 11. decembra saopštili da su “u opštini Tivat započeti radovi na sanaciji parapetnih zidova uz saobraćajnicu, a prva faza obuhvata dionicu dužine oko 150 metara".
“Vrijednost ove faze radova iznosi oko 100.000 eura. Radovi su danas otpočeli na području Lepetana, čime se nastavlja realizacija planiranih aktivnosti na unapređenju obalne zone”, rečeno je tada iz JPMD, bez saopštavanja ko izvodi radove i ko nad njima vrši stručni nadzor.
JPMD je u oktobru raspisao tender za “održavanje obalne infrastruktutre u zoni morskog dobra” procijenjene vrijednosti 400.000 eura sa PDV-om, a u koji su pored ostaloga, bili uključeni i radovi na sanaciji oštećenih starih kamenih parapetnih zidova u Boki.
Parapeti koji su većinom građeni za vrijeme austro-ugarske uprave nad Bokom, ili neposredno nakon nje, dio su tradicionalnog graditeljskog nasljeđa ovih krajeva, kao i dio prepoznatljivog vizuelnog identiteta bokeških dužobalnih cesta. Osim utilitarne i tehničke funkcije da poboljšaju bezbjednost saobraćaja na uskim i krivudavim cestama uz more, osnovna im je namjena da služe kao ogradni ili potporni zidovi koji fizički treba da spriječe pad vozila sa kolovoza u more, parapeti imaju i sekundarnu ulogu svojevrsne fizičke barijere koja najizloženije djelove kolovoza treba da zaštiti od udara morskih valova.
Na području Tivta najupečatljiviji i najbrojniji stari tradicionalni kameni parapeti nalaze se na dijelu obalnog puta Tivat - Lepetane - Stoliv - Prčanj - Muo - Kotor, kao i na dijelu ceste ispod parka Ivovića u Donjoj Lastvi. Ima i novijih primjera njihove gradnje, estetski ne puno slabijih od starih parapeta od prije vijek i nešto, jer djelimično kameni parapeti postoje i uz Jadransku magistralu na potezu od Lepetana do Opatova.
Ovaj dio kulturne baštine i primjer korišćenja prirodnog materijala nerijetko je ugrožen kriminalnim djelovanjem nesavjesnih pojedinaca koji često organizovano uništavaju parapete i kradu obrađeni tesani kamen iz tih zidova.
Opština Tivat, ipak, prije desetak godina je sama pokrenula akciju obnavljanja dijela devastiranih parapeta prema Verigama, na platou iznad Crkve Gospe od anđela i dalje prema Stolivu do administrativne granice te i Opštine Kotor. Efekti te akcije, nažalost, nisu bili dugog vijeka jer su kriminalci vrlo brzo počeli da opet uništavaju parapete i da sa njih odnose tek postavljeni novi kamen.
Potpuno pogrešna “obnova” mula u Dobroti
Loših primjera načina na koji Morsko dobro “obnavlja” tradicionalnu graditeljsku baštinu na obalnoj infrastrukturu u Boki ima još, a jedna od možda najilustrativnijih je način na koji je 2024. obnovljeno jedno od mula koje čine veliki mandrać ispred srednjovjekovne Palate Ivanović u Dobroti kod Kotora.
Na to je “Viestima” ukazao jedan od žitelja Dobrote, kapetan duge plovodbe Veljko Zvicer koji je nekada koristio mandrać za vez svoje barke, ali to, kako je kazao, više ne može da učini nakon što je jedna firma iz Nikšića, radeći za Morsko dobro, na prolječe 2024. “obnovila” mulo sa istoče strane mandraća.
“Izlili su novu betonksu coklu ispod nivoa mora, sa obje strane i sa čela mula, van gabarita postrojećeg kamenog mula. To bi možda bilo u redu da su onda na tu coklu kamenom dozidali nove stranice mula u tim, povećanim dimenzijama, ali to nisu učnili već su ostavili golu betonsku coklu ispod nivoa mora tako da se sada barkom uopšte više ne može pristati bez opasnosti da se barka ošteti udarajući u beton pod vodom. Ni to im nije bilo dovoljno nego su onda čitavo mulo građeno u suvomeđi, sa gornje strane zalili betonom. Dio krupnog kamenja koje se u međuvremenu pod uticajem erozije mora, bilo otkotrljalo dublje niz morsko dno su krenuli da navodno vade, te da će ga navodno ponovno ugraditi u mulo, ali su onda od toga odustali i ostavili te krupne kamene gromade na morskom dnu, na samom ulazu u mandrać, drastično smanjujući dubinu mora. Time je, kada su veće oseke, napravljena fizička prepreka preko koje barke sa malo većim gazom uopšte ne mogu da pređu ni uđu u mandrać”, kazao je “Vijestima” Zvicer.
Ukazao je da i pored obećanja, ostatak ovog mandraća, odnosno njegova mula sa zapadne i južne strane do danas nisu ni taknuta, iako su u veoma lošem stanju.
Iz Morskog dobra nisu “Vijestima” odgovorili ni na pitanja u vezi sa obnovom mandraća u Dobroti. Nije odgovoreno ni kada će Morsko dobro sanirati sva preostala kamena mula i mandraće u Dobroti koja su već godinama u užasno lošem stanju.
Bonus video:
