Sistem poreskih olakšica za donatore u inovacijama u Crnoj Gori je ranjiv na zloupotrebe, zbog nedostatka nadzora, nejasno definisanih pravila i izostanka provjere rizika, pokazalo je istraživanje Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG).
U nacionalnim strateškim dokumentima se konstatuje da država nema mehanizme za procjenu rizika novih tehnologija i poslovnih modela, zbog čega inovacioni subjekti, posebno oni povezani sa digitalnom imovinom, ostaju van radara nadzornih organa i predstavljaju visok rizik za pranje i sumnjive tokove novca.
Prema ranijem Zakonu o podsticajnim mjerama za razvoj istraživanja i inovacija, investitori su mogli da ostvare poreske podsticaje kroz sticanje vlasničkih udjela u startap kompanijama.
U izmjenama Zakona o inovacionim djelatnostima iz maja 2025. godine navodi se da je startap mikro i malo privredno društvo koje nije starije od pet godina i koje još nije raspodijelilo dobit i nije nastalo spajanjem, a koje razvija i stavlja u upotrebu inovacije sa potencijalom brzog rasta.
“Imamo niz primjera zloupotreba gdje su se definicije novih tehnologija, posebno u oblasti kripto i IT startapova, koristile više kao paravan nego kao stvarna osnova za razvoj biznisa. Rezultat toga bilo je potpuno gubljenje sredstava, a često i obesmišljavanje samih tehnologija”, kazao je za CIN-CG stručnjak za kriptovalute i tvorac crnogorske digitalne valute Perper Ivan Joličić.
Prema njegovim riječima, osnivači startapova u Crnoj Gori slabo razumiju da njihova firma može biti zloupotrijebljena za pranje novca. On tvrdi i da je tokove novca, doduše, lakše prikriti kroz trgovinske lance, građevinske projekte ili sezonske ljetnje biznise.
“To su provjereniji mehanizmi za pranje novca od ulaganja u starapove. Kriminalne strukture, zbog svoje povezanosti sa izvršnom i sudskom vlašću, nijesu ni imale potrebu da idu u sofisticiranije modele, poput startapova. Drugim riječima, ili im to nije bilo potrebno ili nikada nijesu ozbiljnije razmišljali da na taj način plasiraju kapital”, kazao je Joličić za CIN-CG.
Novi Zakon o podsticajnim mjerama za razvoj istraživanja i inovacija, koji se primjenjuje od 2025. godine, predviđa model donacija bez sticanja vlasništva, upravo radi smanjenja rizika od potencijalnih konflikata interesa i kružnih finansijskih tokova. Ovaj zakon takođe zabranjuje trošenje doniranih sredstava na angažovanje povezanih lica, uključujući osnivače, članove ili pravna lica koja su donatori ili sa njima povezana, kako bi se spriječile eventualne zloupotrebe, prikrivanje tokova novca ili sukobi interesa.
Poreske olakšice za investitore
Prema podacima koje je Poreska uprava dostavila CIN-CG-u, od 2021. do avgusta 2025. u Registar inovacione djelatnosti (RID) je upisano 98 startapova, od čega je 20 obrisano prošlog avgusta nakon što im je istekao status startapa, ili im je prestalo važiti rješenje o upisu.
U startapu Final Find, prema podacima Poslovne mreže, kao investitor upisana je kompanija “Bemax”, kao i firma “Škorpion” iz Herceg Novog. “Bemax” je suvlasnik i startapova ”Go4Adventure d. o. o.” i “Foodyness d. o. o.”, dok je “Škorpion” suvlasnik u startapu ”DrKnight d. o. o.”.
Ovi startapovi upisani su u RID, a u njihovom razvoju učestvuje i kompanija ”DigitalDen HUB”, registrovana kao “drugi subjekat inovacione infrastrukture”. Prema podacima platforme Poslovna mreža, “DigitalDen HUB” ima udjele u 12 startapova upisanih u RID, dok je njen ovlašćeni zastupnik i suvlasnik Darko Ivanović u pojedinim od tih kompanija angažovan i u izvršnim funkcijama.
Ivanović za CIN-CG objašnjava da ”Digital Den HUB” posluje kao venture studio i da startapovi u kojima ima udio funkcionišu kao potpuno odvojena pravna lica, sa sopstvenim računima, knjigovodstvom i upravljanjem, kao i da ne postoji preusmjeravanje sredstava ka investitorima ili povezanim licima.
“To je jedina privatna kompanija te vrste u Crnoj Gori i regionu”, navodi Ivanović i ističe da su investicioni kapital i poreski podsticaji korišćeni isključivo za razvoj proizvoda i poslovanje startapova.
Prema njegovim riječima, “Digital Den HUB” omogućio je zaposlenje oko 30 ljudi i doprinio je razvoju proizvoda koji se koriste u Crnoj Gori i inostranstvu, uključujući hardversko-softverska rješenja, gejming projekte sa međunarodnim investicijama, aplikacije za digitalnu logopedsku podršku, kao i platforme za razvoj emocionalne inteligencije i mentalnog zdravlja.
U registru je trenutno upisano 79 donatora u inovacije među kojima se, osim kompanija “Bemax” i “Škorpion”, nalaze i građevinske i ugostiteljske firme, kao što su “Zetagradnja”, “Glosarij”, “Podcafe F&B, BIP hotels”, “Voli trade”, “Cungu & Co.”, ”Tehnomax”, “Cerovo”, “SM&SM”. Među donatorima su i brojne banke.
Zakon omogućava donatorima oslobađanje od dijela poreza na dobit i doprinosa na zarade za zaposlene na istraživačko-razvojnim poslovima.
Iz Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija kazali su CIN-CG-u da je od 2022. do 2024. iznos poreskih olakšica donatorima bio oko sedam miliona eura, dok su iz Poreske uprave kazali da se primjena olakšica za donatore evidentira kroz redovne poreske prijave.
Iako je Zakon o podsticajnim mjerama za razvoj istraživanja i inovacija stupio na snagu 2020. godine, njegova praktična primjena je omogućena 2022. nakon donošenja podzakonskih akata i usklađivanja sa sistemskim zakonima.
Zbog toga su od 2022. do kraja 2024. godine, osim investitora, poreske olakšice koristila i inovaciona preduzeća koja su porez na dobit preusmjerila za razvoj vlastitih inovacija, kao i frilenseri koji su registrovani u Centralnom registru privrednih subjekata (CRPS) kao preduzetnici.
Prema Zakonu iz 2020. godine, pravno lice je moglo postati donator ako uloži pet hiljada eura, dok je fizičko trebalo da uloži 2.500 eura. Izmjenama Zakona o podsticajnim mjerama iz juna 2025. godine, pooštreni su uslovi pod kojima pravna i fizička lica mogu dobiti status korisnika podsticajnih mjera. Pravno lice taj status sada stiče ukoliko donira najmanje 15 hiljada eura startapovima ili spinofovima, odnosno najmanje 10 hiljada eura licenciranim naučno-istraživačkim ustanovama ili Fondu za inovacije Crne Gore (FICG). Fizička lica dobijaju status donatora ako doniraju najmanje pet hiljada eura.
Međutim, ni u novom zakonu se ne propisuje provjera porijekla novca koji se donira startapovima ili naučno-istraživačkim projektima.
Na upit CIN-CG-a o broju sprovedenih kontrola nad subjektima koji posluju u sektoru inovacija i informacionih tehnologija, iz Poreske uprave nijesu odgovorili, navodeći da za te privredne subjekte ne postoji posebna šifra djelatnosti. Kazali su i da su prilikom kontrola najčešće uočavali nepravilnosti kao što su pogrešno evidentiranje troškova istraživanja i razvoja, neblagovremeno podnošenje poreskih prijava i pogrešna primjena poreskih olakšica.
Država bez procjene rizika od pranja novca
U izvještaju Finansijsko-obavještajne jedinice objavljenom prošlog oktobra navodi se da je 2024. godine ta jedinica Uprave policije (UP) u 16 slučajeva sumnjala u krivično djelo pranja novca, kao i da su državnim tužilaštvima podnijete tri krivične prijave protiv jednog pravnog i četiri fizička lica za pranje novca u iznosu od 5,9 miliona eura. U izvještaju nije precizirano o kakvim se slučajevima pranja novca radi.
Iz UP nijesu odgovorili na pitanje CIN-CG-a da li je u proteklih 10 godina bilo istraga ili postupaka vezanih za zloupotrebe u startap investicijama, navodeći da se radi o “tajnim podacima” koje, na osnovu zakona, Sektor za sprečavanje pranja novca i finansiranja terorizma “ne smije davati na uvid ili saopštavati trećim licima, uključujući medije”.
Vlada Crne Gore je u Akcionom planu za unapređenje sistema sprečavanja pranja novca i finansiranja terorizma za period od 2024. do 2025. godine upozorila da Crna Gora nema razvijene mehanizme za kontrolu rizika u sektorima koji se najbrže šire, uključujući inovacione subjekte, tehnološke kompanije i poslovanje sa virtuelnom imovinom. U tom dokumentu se navodi da država nema adekvatan pravni okvir za procjenu rizika kod novih proizvoda, poslovnih modela i digitalnih tehnologija.
“Ne postoje zakonske obaveze za državu da identifikuje i vrši procjene rizika od pranja novca i finansiranja terorizma u vezi sa novim proizvodima i poslovnim praksama. Nije vršena procjena rizika novih proizvoda i poslovnih praksi”, navodi se u Vladinom dokumentu.
U Akcionom planu se upozorava na visoki rizik u poslovanju sa virtuelnom imovinom i pružaocima usluga virtuelne imovine, naročito kada se ona koristi za kupovinu nekretnina ili sumnjive finansijske transfere. Navodi se i da Crna Gora ima slabosti u nadzoru pravnih lica, od provjera stvarnih vlasnika, pa do kontrole kompanija čije se glavno mjesto poslovanja razlikuje od mjesta registrovanja, a koje otvaraju račune i obavljaju transakcije bez realnog poslovanja.
Zakon o inovacionim djelatnostima, koji uređuje nacionalni inovacioni sistem, formalno prepoznaje startap, ali ne propisuje precizne kriterijume za njihovu procjenu, mehanizme nadzora ulaska kapitala u startapove, obavezu izvještavanja o rezultatima ili transparentnosti ulaganja.
Sužen prostor za ulaganje u startapove
Stručnjak za kriptovalute Ivan Joličić tvrdi da crnogorsko tržište nije pogodno za ozbiljne investicije u startapove, upozoravajući i da je transparentnost kapitala vrlo upitna.
Iz Naučno-tehnološkog parka Crne Gore (NTPCG) tvrde da razvoj startapova u Crnoj Gori koče malo tržište, ograničen pristup rizičnom kapitalu u ranoj fazi, administrativne i regulatorne nejasnoće i nedostatak sistemskog povezivanja sa međunarodnim investitorima. Ističu i da razvoj startap zajednice usporava i nedostatak međunarodnih sistema plaćanja, kao što su PayPal i Stripe, upozoravajući da su za napredovanje potrebni međunarodni investitori.
“Svaka investicija u startap scenu treba da bude zasnovana na maksimalnoj transparentnosti i potpunom poštovanju zakonskih, moralnih i etičkih načela. Osnivače uvijek podstičemo da budu maksimalno oprezni. Samo tako mogu zaštititi svoje poslovanje, ali i doprinijeti zdravom i održivom razvoju startap scene u Crnoj Gori”, kazali su za CIN-CG iz Naučno-tehnološkog parka.
Joličić objašnjava da je u Crnoj Gori vrlo malo startapova koji su uspjeli da privuku značajniji strani kapital.
“Iz mog iskustva i kontakata sa investitorima, jasno je da većina venture capital fondova funkcioniše ili potpuno kroz of-šor strukture, ili makar dijelom. To ne mora nužno biti povezano sa porijeklom kapitala, već prije svega sa regulativnim okvirima. Zbog kompleksnih procedura i visokih zahtjeva u pojedinim jurisdikcijama, investitorima je najlakše da posluju kroz of-šor firme i posrednike”, tvrdi Joličić.
Vlada Crne Gore je u junu 2021. osnovala Fond za inovacije Crne Gore (FICG) koji sprovodi mjere i programe inovacione politike usmjerene na razvoj malih i srednjih preduzeća i transfer tehnologija sa naučno-istraživačkih institucija na privredu. FICG se finansira iz budžeta Crne Gore i iz međunarodnih i EU sredstava.
Prema podacima koje je FICG dostavio CIN-CG-u, do oktobra 2025. godine je sa ukupno 1,2 miliona eura finansirao 37 projekata kroz Program podrške ranoj fazi razvoja startapova.
“Broj prijava kontinuirano raste iz godine u godinu, što jasno pokazuje da postoji sve veće interesovanje i povjerenje inovativnih timova u programe fonda”, navode iz FICG.
FICG je prošle godine finansirao 11 projekata sa ukupno 355.789 eura, dok je 2024. za 12 projekata ukupno isplaćeno 388.573 eura. Tokom 2023. godine finansirano je 14 projekata sa ukupno 463.420 eura. Iz FICG nijesu mogli da odgovore koliki je broj zaposlenih u startap firmama u Crnoj Gori u 2025. i kako se taj broj mijenjao tokom godina, pojašnajavajući da su ti podaci u fazi prikupljanja i analize.
Iz NTPCG pojašnjavaju da se problematični investitori u startapove mogu prepoznati po neprepoznatljivoj ili složenoj vlasničkoj strukturi sa puno posrednika. Problematični investitori, kako navode, nemaju poslovnu istoriju ili imaju lošu reputaciju u drugim zajednicama.
“Osnivačima preporučujemo pravnu i finansijsku provjeru prije prihvatanja ponude, jer ako prihvate sumnjivu investiciju, posljedice mogu biti veoma ozbiljne. Prije svega govorimo o krivičnoj odgovornosti i zapljeni sredstava, kao i o reputacionoj odgovornosti koja se tiče gubitka povjerenja investitora i partnera”, navode u NTPCG-u.
Joličić smatra da u Crnoj Gori gotovo nema institucionalne podrške za startap industriju, zbog čega ona opstaje u polusivoj zoni.
“Godinama izostaje ozbiljan pravni i podsticajni okvir za startapove, a ne postoji ni odgovarajuća pravna forma za tu vrstu biznisa. Nije iznenađenje što timovi i pojedinci koji pokušavaju da razviju startap redovno podršku traže van države.”
Bonus video:
