Posljednjeg dana prošle godine Vlada je za dvije vjerske srednje škole opredijelila 1,6 miliona eura. Medresa Mehmed Fatih i Gimnazija Sveti Sava dobile su po 800.000 eura.
Prema dostupnim podacima, koje je Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) analizirao, ove dvije vjerske škole su, od 2019. do kraja prošle godine, dobile 7,4 miliona eura iz budžeta. Za Medresu je od 2019. uplaćeno 3,9 miliona eura, a pravoslavnoj gimnaziji, od 2022. do kraja prošle godine - 3,5 miliona.
Vlada ne štedi novac za vjerske srednje škole, iako Podgorici decenijama nedostaje druga državna gimnazija. Najavljeno je da će njena izgradnja konačno početi tokom ove godine, a predviđena cijena je 9,3 miliona eura.
Da su izdvajanja za vjerske škole suprotna odredbama Opšteg zakona o obrazovanju i vaspitanju, upozorila je Državna revizorska institucija (DRI) krajem 2024.
Centar za građansko obrazovanje (CGO) je, na osnovu revizorskog izvještaja, podnio krivičnu prijavu Specijalnom državnom tužilaštvu (SDT) protiv NN lica, zbog isplate 4,9 miliona eura za finansiranje srednjih vjerskih škola, od 2019. do 2023. godine. Prijava je odbačena, a Vlada se, u posljednjoj odluci o finansiranju, poziva na isti zakon, za koji je iz DRI konstatovao da je prekršen.
Podaci o ukupnim izdvajanjima za vjerske zajednice nijesu transparentni i pregledno prikazani u nekom zvaničnom dokumentu, ali se pojedini podaci mogu naći u nekim drugim bazama.
Tako je prema sajtu Mojnovac, Instituta alternativa (IA), od 2019. do kraja prošle godine, najviše novca iz budžeta pripalo Mešihatu islamske zajednice u Crnoj Gori - 5,2 miliona eura.
Srpska pravoslavna crkva (SPC) je, u tom periodu, iz budžeta dobila 3,9 miliona eura, od čega Mitropolija crnogorsko-primorska 2,2 miliona, Eparhija budimljansko-nikšićka 1,6 milion, Eparhija zahumsko-hercegovačka 42.645 eura, Eparhija mileševska 85.000 eura.
U istom sedmogodišnjem periodu, Biskupski ordinarijat Kotor od države je dobio 234.000 eura, a Nadbiskupski ordinarijat Bar 89.000 eura. Međutim, oko 1,5 miliona eura iz budžeta uplaćeno je katoličkoj humanitarnoj organizaciju Caritas. I to nešto preko milion eura za Caritas barske nadbiskupije, za Caritas Crna Gora 357.000, a za Caritas kotorske biskupije 20.000 eura.
Prema dostupnim podacima, Crnogorska pravoslavna crkva (CPC) je, u istom periodu, od države dobila nešto više od 300.000 eura.
Nema podataka koliko još novca vjerske zajednice dobijaju od opština, državnih preduzeća, raznih privrednika i slično. Ovdje nijesu uračunati ni milioni eura koje su vjerske zajednice dobile kroz besplatno ustupanje javnih nepokretnosti, prije svega zemljišta.
CIN-CG je pitanja o dobijenom novcu iz budžeta i izgradnji vjerskih objekata uputio na više adresa tri najveće vjerske zajednice u Crnoj Gori. Odgovori nijesu stigli.
Zavjet ćutanja kada su vjerske zajednice u pitanju karakterističan je i za institucije. Podatke koje je CIN-CG tražio nije htjelo da dostavi Ministarstvo prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine. Na zahtjev koliko je nepokretnosti vjerskih zajednica upisano u katastar nije odgovoreno iz Uprave za nekretnine, a iz Poreske uprave takođe ćute na zahtjeve CIN-CG da, između ostalog, dostave informacije o poreskim oslobođenjima ili umanjenjima, ali i zbirne podatke o poreskim dugovanjima vjerskih zajednica u Crnoj Gori.
Na zahtjev CIN-CG da dostave spisak svih izdatih urbanističko-tehničkih uslova, građevinskih dozvola i drugih odobrenja za izgradnju, rekonstrukciju ili dogradnju vjerskih, sakralnih ili religijskih objekata i eventualne odluke o oslobađanju od dažbina, nije dostavila nijedna primorska opština, ali ni Podgorica. Odgovorile su samo opštine sa sjevera države.
Crkve prave i na poljoprivrednom zemljištu i ne plaćaju komunalije
Dokumentacija koju je CIN-CG dobio slobodnim pristupom informacijama od više lokalnih samouprava, pokazuje da odnos lokalnih vlasti prema vjerskim objektima zavisi prije svega od pojedinačnih političkih odluka, a ne od sistemskih pravila. Nepostojanje transparentnih i ujednačenih kriterijuma, u praksi ostavlja prostor za selektivnu primjenu pravila i neujednačen uticaj na javni prostor.
U Plužinama se dozvoljava gradnja crkvi i parohijskih domova van građevinskih zona, na zemljištu koje je po osnovnoj namjeni poljoprivredno, dok opštinske odluke o komunalnom opremanju uvode potpuno oslobađanje od naknade za vjerske objekte ili se, od strane opštine, proglašavaju za objekte od “opšteg interesa”.
Tako je lokalna vlast Saborni hram u Plužinama proglasila za objekat od opšteg interesa i kaže da zato nije naplaćena naknada za komunalno opremanje građevinskog zemljišta. Iako ne dozvoljavaju uvid u odluke, navode da su vjerski objekti u više naselja - Rudinicama, Goransku, Smriječnu i Bajovom Polju, oslobođeni plaćanja naknade za komunalno opremanje, uz obrazloženje da se parcele nalaze u zonama u kojima se ta naknada ne naplaćuje.
Prema opštinskoj odluci, dok je za ostale investitore predviđena naknada od 30 do 50 eura po kvadratnom metru, za vjerske objekte naknada se ne plaća.
U Danilovgradu je lokalni parlament još 2018. godine Mitropoliju crnogorsko-primorsku oslobodio plaćanja komunalne naknade od gotovo 25.000 eura, za izgradnju Sabornog hrama Sveta Petka.
Na Žabljaku urbanističko-tehnički uslovi omogućili su izgradnju Sabornog hrama velikih gabarita u centru grada, uz nedovoljno precizne kriterijume zaštite prostora i minimalna ograničenja u planinskom gradu, koji se planski definiše kao ambijentalno i turistički osjetljivo područje. Ne odgovaraju da li su oslobađali Mitropoliju crnogorsko-primorsku od plaćanja dažbina.
U Mojkovcu se, na opštinskom zemljištu Štitarići, dozvoljava izgradnja većeg broja pomoćnih objekata uz postojeću crkvu, pri čemu široko definisana namjena tih objekata - od garaža, ostava, radionica, skladišta i objekata sa poslovnom funkcijom, čiji broj nije ograničen, omogućava i postupno formiranje kompleksa na tom opštinskom zemljištu. Nema odgovora o eventualnim finansijskim povlasticama.
U Kolašinu su urbanističko-tehnički uslovi takođe vezani samo za Srpsku pravoslavnu crkvu, za uređenje crkvenih kompleksa, manje pomoćne objekte i privremene objekte, poput ograda. Gabariti su znatno manji u odnosu na Žabljak, a namjena preciznije definisana nego u Mojkovcu. Međutim, Opština Kolašin u odgovorima navodi da nije nadležna za podatke o građevinskim dozvolama i finansijskim povlasticama, jer su te odluke bile u nadležnosti državnih organa.
U Beranama su dozvolili Eparhiji budimljansko-nikšićkoj rekonstrukciju manastira Sv. Arhangela u Uroševici, izgradnju parohijskog doma i seosku crkvu u Petnjiku, ali ne odgovaraju da li su vjerske objekte oslobađali od plaćanja dažbina.
U Pljevljima nije besplatno, u Petnjici bez povlastica
Za razliku od ovih opština, u Pljevljima dokumentacija pokazuje da komunalne naknade za vjerske objekte nijesu ukinute. U toj opštini je kontinuirana izgradnja i rekonstrukcija objekata različitih vjerskih zajednica, uključujući rekonstrukciju i dogradnju objekata Islamske zajednice, izgradnju džamije, infrastrukturne i sanacione radove u Manastiru Svete Trojice, te izgradnju i rekonstrukciju više pravoslavnih crkvenih objekata, među kojima i Crkva Svete Petke. Komunalne naknade za vjerske objekte su ipak umanjene i do 80 odsto.
Šavnik je dozvolio rekonstrukciju crkve Svetog Jovana Krstitelja, koja ima status nepokretnog kulturnog dobra. Intervencije su ograničene na sanaciju, restauraciju i očuvanje autentičnosti, uz saglasnost nadležnih institucija zaštite, pa se jedino u ovom slučaju oslobađanje od komunalnih naknada može tumačiti kao dio politike zaštite kulturnog nasljeđa.
Petnjica je dozvolila gradnju jedne džamije, u mjesnoj zajednici Tucanje, još 2015. godine i tvrde da povlastica nije bilo, a Tuzi da gradnje vjerskih objekata nije bilo u periodu od 2015. do danas.
U Podgorici planirana 22 vjerska objekta
Gradonačelnik Podgorice Saša Mujović i reis Islamske zajednice u Crnoj Gori Rifat Fejzić potpisali su krajem januara ove godine ugovor o prenosu prava svojine, kojim Glavni grad, kao nosilac prava raspolaganja, bez naknade prenosi na Mešihat Islamske zajednice pravo svojine na građevinskom zemljištu površine 30.000 metara kvadratnih, saopšteno je iz gradske uprave.
Riječ je o zemljištu na Ćemovskom polju, čija je tržišna vrijednost blizu sedam miliona eura.
Mjesec ranije, 24. decembra, Glavni grad je dodijelio zemljište Mitropoliji crnogorsko-primorskoj za gradnju Crkve Svetog Vasilija Ostroškog na Koniku u Podgorici. Riječ je o četiri parcele ukupne površine 2.253 metara kvadratnih. Direkcija za imovinu Glavnog grada je 1. decembra 2025. godine procijenila vrijednost tog zemljišta na 473.130 eura, ili 210 eura po metru kvadratnom. Saglasnost o poklanjanju zemljišta dala je Vlada, odlukom od 10. decembra prošle godine.
U julu je pred odbornicima Glavnog grada došao zahtjev Vlade da se milionski vrijedno zemljište na Starom aerodromu u Podgorici ustupi Vatikanu za izgradnju Apostolske nuncijature. Gradonačelnik Mujović je tada objasnio da su Vladin zahtjev da poklone zemljište prihvatili, uz uslov da Vlada kroz finansiranje nekog od kapitalnog projekta obešteti Glavni grad, budući da je riječ o zemljištu čija vrijednost se procjenjuje na više od sedam miliona eura.
To nije sve - novim Prostorno-urbanističkim planom (PUP) Podgorica predviđena je gradnja 22 vjerska objekta - crkve, parohijski domovi, manastiri i džamije.
Najveći broj vjerskih objekata, prema PUP-u Glavnog grada, njih 18, gradiće Srpska pravoslavna crkva, jedan katolička, dva objekta planirana su za Islamsku zajednicu i jedan za Evangelističku crkvu.
SPC će graditi dva manastira u naselju Tološi i Kučima, planirana su tri parohijska doma u Donjoj Gorici i Momišićima, kao i crkve i drugi vjerski objekti na Sadinama, Zagoriču, Veljem Brdu, Ćemovskom polju, Pod Goricom, Koniku...
Islamska zajednica će graditi džamiju u naselju Konik i islamski centar na putu prema Tuzima.
Gradnja katoličke crkve je planirana na Fundini, dok će Evangelistička crkva Riječ božija graditi hram u dijelu grada Preko Morače.
Marković: prema PUP-u Podgorica, mi smo teokratska država
Prostorni planer mr Dragoljub Marković za CIN-CG ističe da se, u izmjenama i dopunama PUP-a Podgorica, odjednom pojavilo dvadesetak lokacija za vjerske objekte, koje nijesu plod analiza i strateških opredjeljenja države.
On ocjenjuje da kada pogledate taj plan i vidite čemu to vodi, reklo bi se da smo mi teokratska država, u kojoj društvo organizuju vjerske zajednice, a ne država.
On problematizuje i to što u Pravilniku o sadržaju i formi planskih dokumenata piše da vjerski objekti mogu biti sve od proizvodnih pogona, smještajnih kapaciteta do bogomolja.
“Tako da mi ne znamo kad pročitate namjenu u PUP-u, što to može da bude. Površina koja se prenamjenjuje za desetak tih objekata Srpske pravoslavne crkve iznosi oko 50.000 metara kvadratnih, čak i u Sadinama na najplodnijem poljoprivrednom zemljištu”, ističe Marković.
Umjesto mjesnih zajednica, praviće se parohijski domovi, dodaje Marković.
“Mi, recimo, u Donjoj Gorici nemamo mjesnu zajednicu, ali ćemo imati parohijski dom. Kada pogledate što je parohijski dom, to je kao mjesna kancelarija, mjesto okupljanja lokalnog stanovništva, pa se stiče utisak da smo mi društvo koje nije organizovano po opštinama i mjesnim zajednicama, nego po parohijama”.
Oni sada na tom prostoru, ističe Marković, mogu da grade šta hoće i prave paralelnu državu.
“Nemam ništa protiv izgradnje vjerskih objekata, ima par njih opravdanih, ali da se zna šta je i zašto to radimo. Opasnost postoji da se na ovaj način dođe do trajne fizičke promjene u prostoru, a efekat toga je da postajemo teokratska država”, upozorava on.
Prema podacima koje je CIN-CG dobio iz Ustavnog suda, na odluke o donošenju izmjena i dopuna PUP-a Glavnog grada iz avgusta 2025. podnijete su dvije inicijative za pokretanje postupka za ocjenu ustavnosti i zakonitosti. Prije toga, Ustavnom sudu su dostavljene četiri inicijative u odnosu na izmjene i dopune podgoričkog PUP-a iz 2021. godine.
“Predmeti se nalaze u fazi ustavnopravne analize kod sudija izvjestilaca i ustavnosudskih savjetnika, ali ne možemo govoriti o rokovima kada bi predmeti mogli biti spremni za odlučivanje, jer to zavisi prvenstveno od drugih predmeta, koji su već u radu”, kazali su iz Ustavnog suda za CIN-CG.
Dok se milioni javnog novca i privatnih donacija slivaju u izgradnju i održavanje vjerskih objekata, građani i dalje ostaju bez jasnog odgovora zašto država, po kojim pravilima i u čijem interesu, tako obilato finansira vjeru u sekularnoj državi.
Od Budve milion, izmještanje kapele koči radove
Opština Budva i Mitropolija zaključile su 11. novembra prošle godine sporazum o izgradnji Hrama Svetog Marka. Sporazum su u Cetinjskom manastiru potpisali mitropolit Joanikije i predsjednik Opštine Nikola Jovanović.
Opština Budva se sporazumom obavezala da finansira izradu kompletne projektno-tehničke dokumentacije, komunalno opremanje lokacije, kao i da Mitropoliji crnogorsko-primorskoj dodijeli donaciju u iznosu od milion eura, koja će biti planirana u budžetu Opštine za 2026. godinu. Takođe, lokalna samouprava će učestvovati u finansiranju i izgradnji podzemnih garaža u okviru kompleksa budućeg hrama.
Nacrt urbanističkog projekta za kompleks pravoslavnog sabornog hrama u Budvi, početkom decembra 2023. utvrdila je Vlada na sjednici kojom je predsjedavao premijer Milojko Spajić.
Jedan od ključnih prigovora koji je na javnoj raspravi prihvaćen je da prilikom izmještanja kapele, koja je vrijedno arhitektonsko djelo poznatog budvanskog arhitekte Slobodana Mitrovića, treba raditi na osnovu projekta postojećeg stanja kapele.
Arhitekta Mitrović se još prije četiri godine pismom obratio mitropolitu Joanikiju i tadašnjem glavnom državnom arhitekti Vladanu Stevoviću, upozorivši ih da bi izgradnja hrama na lokaciji sadašnje kapele predstavljala nastavak budvanske urbanizacije, u koju je, kako je naveo, sada ušla i crkva.
Prema posljednjim informacijama, gradnja sabornog hrama u Budvi ipak neće početi ove godine, jer u planovima još nije riješeno pitanje izmještanja gradske kapele.
Bonus video:
