Ministarka prosvjete, nauke i inovacija (MPNI) Anđela Jakšić Stojanović, vanredna profesorica na Univerzitetu Donja Gorica (UDG), objavila je većinu svojih naučnih radova za izbor u akademska zvanja u časopisima koji se nalaze na crnim listama međunarodnih akademskih zajednica.
Visoka akademska zvanja stiču se objavljivanjem radova u međunarodnim naučnim časopisima koji su indeksirani na bazi Web of Science (WOS). Ova baza predstavlja svjetski standard kvaliteta u nauci već duže od jednog vijeka.
Međutim, kredibilitet jednog broja izdavača ovih časopisa je dramatično narušen, zbog spremnosti da za novac objavljuju radove upitnog kvaliteta, bez ozbiljne recenzije, i time omogućavaju pojedincima/pojedinkama izbore u viša akademska zvanja.
Većina značajnih univeziteta objavljivanje kod ovih izdavača smatra sramotom za profesiju. Kod nas nije tako.
U časopisima s “crnih listi” svjetske akademske zajednice objavljivali su i gradonačelnik Podgorice Saša Mujović, bivša predsjednica Socijaldemokratske partije (SDP) Draginja Vuksanović Stanković, bivši premijer Zdravko Krivokapić, poslanik Pokreta Evropa sad (PES) Vladimir Bakrač - svi profesori na Univerzitetu Crne Gore (UCG). Tu su i crnogorske naučnice Aleksandra Klisić i Aleksandra Martinović, nagrađivane od MPNI u posljednje dvije godine.
Takozvani “predatorski” časopisi ugrožavaju naučni integritet kroz objavljivanje nekvalitetnih istraživanja, a broj ovih publikacija, kao i obim objavljenih upitnih radova, stalno raste.
Prepoznajući tu opasnost, UCG od 2023. godine ne boduje u internom sistemu nagrađivanja i mjerenja naučnog doprinosa radove objavljene kod izdavača MDPI i Frontiers, imajući u vidu dugotrajne i međunarodno prisutne rasprave o standardima i transparentnosti njihovih izdavačkih praksi.
Međutim, prema crnogorskom Zakonu o visokom obrazovanju, preko radova objavljenih u ovim časopisima, profesori i dalje mogu biti izabrani u zvanje, jer je dovoljno što se te publikacije nalaze na citatnim listama.
Iz UCG za CIN-CG objašnjavaju da nemaju ovlašćenje da ograniče slobodu izbora časopisa, ali kroz sugestije ukazuju na ugrožavanje kvaliteta naučnih radova.
“To se prije svega odnosi na praksu brzog i lakog publikovanja kod pojedinih izdavača, uz izuzetno kratak recenzentski postupak, ponekad kraći od dvije sedmice. Primjera radi, izdavač MDPI ima gotovo 500 časopisa iz različitih oblasti, uz obaveznu naknadu za objavljivanje’’, kažu iz UCG u dopisu za CIN-CG.
Privatni univerziteti u Crnoj Gori, Univerzitet Mediteran, Univerzitet Donja Gorica (UDG) i Univerzitet Adriatik, cijene međutim radove u spornim časopisima, kao i one objavljene kod uglednih izdavača.
Slučaj Jakšić Stojanović
U dokumentaciji za izbor u zvanje docenta za oblast marketinga na Univerzitetu Mediteran 2015. navodi se da se Anđela Jakšić Stojanović prijavila sa radom u oblasti turzima objavljenim u ozloglašenom rumunskom časopisu Metalurgia International, 2013. Ovaj časopis, koji više nije indeksiran u međunarodnoj bazi, u početku je bio namijenjen metalurgiji, a postao je simbol zloupotrebe akademskih kriterijuma, jer su tu masovno objavljivani radovi iz svih oblasti, za novac, bez stvarne provjere naučne vrijednosti.
Rad objavljen u tom časopisu bio je ključni i donio je Jakšić Stojanović neophodan broj bodova za izbor u zvanje docentkinje, jer je tada bio indeksiran na međunarodnim listama, iako je bio predatorski. Ostali radovi koje je priložila za izbor u zvanje docentkinje, objavljeni su u neindeksiranim časopisima, što nije bilo dovoljno za izbor u zvanje.
Metalurgia International postao je poznat kao primjer zloupotrebe nakon eksperimenta koji su sproveli profesori organizacionih nauka sa Univerziteta u Beogradu. Oni su tom časopisu poslali rad “Evaluacija transformativnih hermeneutičkih heuristika za procesuiranje slučajnih podataka”, koji je namjerno ispunjen besmislenim tvrdnjama, očiglednim metodološkim greškama i gotovo u potpunosti izmišljenom bibliografijom. Kao reference navođeni su Diznijevi junaci Miki Maus i Šilja, pjevač Majkl Džekson, Slobodan Milošević, Ron Džeremi i druge stvarne ili izmišljene ličnosti, kao i “referentne naučne publikacije” poput “Mikijevog zabavnika”. Uprkos tome, članak je prihvaćen i objavljen, što je bio jasan dokaz izostanka bilo kakve kontrole kvaliteta.
Rad Jakšić Stojanović pojavio se u istom tom broju časopisa - NO. 6 - 2013.
“Rad koji pominjete objavljen je 2013. godine u časopisu koji je u tom periodu bio indeksiran u relevantnim međunarodnim bazama podataka. U vrijeme predaje rada informacije o eventualnim reputacionim ili uređivačkim problemima nijesu bile javno dostupne”, odgovorila je Jakšić Stojanović na pitanja CIN-CG u vezi sa ovim radom.
Ona nije objasnila zbog čega se odlučila da rad objavi baš u rumunskom časopisu formalno profilisanom za metalurgiju.
Iako je zbog eksperimenta profesora sa FON-a časopis brzo postao široko ozloglašen u akademskoj zajednici, komisija Univerziteta Mediteran prihvatila je rad Jakšić Stojanović dvije godine kasnije - 2015. Nijesu se ni zapitali zašto je za izbor u zvanje iz oblasti marketing menadžmenta rad objavljen u časopisu koji se zvanično bavio metalurgijom.
I to nije sve: koautorka rada u spornom časopisu, uz Jakšić Stojanović, bila je Jelena Žugić. A Žugić je, kao članica recenzentske komisije na Univerzitetu Mediteran, ocjenjivala izbor u zvanje Jakšić Stojanović i na osnovu njihovog zajedničkog rada.
Jakšić Stojanović ističe da Crna Gora ima relativno malu naučno-istraživačku zajednicu i stoga ograničen broj potencijalnih recenzenata za odgovarajuću oblast, pa su zato česte situacije da je recenzent ujedno i koautor rada s nekim ko se tek bira u zvanje.
Osim Jelene Žugić, u komisiji su bili profesorica Dragica Žugić i profesor Darko Lacmanović.
Generalna sekretarka Univeziteta Mediteran Dijana Mitrović kazala je za CIN-CG da je izbor u zvanje u nadležnosti recenzentske komisije.
“Oni su najkompetentniji da daju zvaničan odgovor na pitanja u vezi sa kriterijumima izbora i evaluacijom rada profesorice dr Anđele Jakšić Stojanović”, kazala je Mitrović.
Članovi ove komisije, kojima se CIN-CG obratio, Darko Lacmanović i Jelena Žugić, nijesu odgovarali na naša pitanja.
Napredak preko MDPI
Od šest radova objavljenih na citatnim listama, navedenih na stranici Jakšić Stojanović na sajtu UDG-a, četiri su objavljena u časopisima izdavača MDPI, na koje je UCG upozorio svoje članove da su predatorski 2023.
Među sumnjivim časopisima MDPI izdavača ističe se i Sustainability (Održivost), koji zbog izuzetno širokog tematskog okvira omogućava velikom broju pojedinaca sticanje akademskih referenci.
Ovaj, ali i drugi časopisi izdavača MDPI, poznati su po “specijalnim” brojevima u kojima se za kratak period objavi veliki broj radova, uz znatno blažu kontrolu. Za specijalna izdanja veliko je interesovanje akademskog osoblja, naročito iz istočne Evrope.
Jakšić Stojanović je tri rada objavila u specijalnim brojevima Sustainability, a jedan u specijalom izdanju časopisa Enivornmental Research and Public Health (Istraživanja životne sredine i javnog zdravlja). Svi radovi objavljeni su najkasnije mjesec dana nakon slanja, a standardna akademska procedura u relevantnim časopisima je da od slanja rada do objavljivanja prođe oko godinu dana, a nekad i duže, dok se ne urade temeljne recenzije.
Jedan rad koji je Jakšić Stojanović predala 4. oktobra za specijalni broj Sustainability, objavljen je 22. oktobra 2022. godine, samo nakon 18 dana.
“Veći dio mojih naučnih radova objavljen je u publikacijama koje, prema važećim međunarodnim kriterijumima, pripadaju krugu renomiranih izdavača i indeksiranih časopisa. Sve svoje akademske aktivnosti realizovala sam transparentno i u skladu sa važećim pravilima i procedurama”, navodi Jakšić Stojanović.
Trajanje recenzentskog postupka samo po sebi ne predstavlja indikator kvaliteta ili izostanka recenzije, budući da brzina procesa zavisi od više faktora, kaže aktuelna ministarka.
“Brojni časopisi izdavača MDPI indeksirani su u međunarodnim citatnim bazama, a među njima postoje publikacije različitog profila i kvaliteta, uključujući i one sa značajnim ‘impakt faktorom’ i visokom citiranošću’’, navodi Jakšić Stojanović.
Sagovornici CIN-CG-a upozoravaju da citiranost i impakt faktor nijesu pouzdano mjerilo kvaliteta, jer ih predatorski izdavači vještački podižu.
Dekleracija iz San Franciska o procjeni vrijednosti naučnog istraživanja (DORA) nastala je 2013. godine, između ostalog, kao odgovor američkih naučnika na pretjerano korišćenje impakt faktora kao indikatora vrijednosti naučnih radova i časopisa.
“DORA naglašava da se naučni rad treba mjeriti na osnovu njegovog stvarnog značaja i promjena koje donosi u nauci i društvu, a ne na osnovu broja citata i drugih parametara na koje moćni izdavači mogu uticati na različite načine”, objašnjava za CIN-CG Luka Vučinić, docent na univerzitetu Glasgow Caledonian University u Londonu, koji je na tom Univerzitetu i član odbora za istraživačku etiku i integritet.
On je i urednik dva međunarodna naučna časopisa visoke reputacije.
Sustainability je u 2020. imao čak 788 specijalnih brojeva, dok ozbiljan časopis objavi do dva broja godišnje, a nekada i preskoče cijelu godinu, upozoravaju stručnjaci. Broj radova objavljenih u Sustainability je eskalirao sa 78 godišnje 2009. na skoro 17.000, 2022. godine, što je pratio i značajan pad kvaliteta. Svi časopisi izdavača MDPI su 2021. imali čak 40.000 specijalnih izdanja, odnosno oko 500 po regularnom broju časopisa. Više od 95 odsto časopisa MDPI imali su specijalna izdanja više puta nedeljno u 2021.
Krivokapić kaže da je u penziji, Mujović ćuti
Zdravko Krivokapić je 2013. objavio rad, kao koautor, u istom broju časopisa Metalurgia International u kojem je i rad Jakšić Stojanović, ali i onaj šaljivi u kojem je Miki Maus jedna od referenci.
Krivokapić je od 2019. do 2020. učestvovao u čak pet naučnih radova, od čega su tri u časopisima MDPI-ja: Sustainability, Journal of Marine Science and Engineering (Časopis za pomorske nauke i inženjerstvo) i Metals (Metali).
Na pitanje CIN-CG-a povodom radova u ovim publikacijama, Krivokapić je odgovorio da je u penziji, te da smatra da ne bi bilo primjereno da se oglašava.
Krivkokapić je jedan od osnivača i urednika međunarodnog časopisa International Journal for Quality Research (Međunarodni časopis za kvalitetna istraživanja), u kojem je objavio 14 radova. Ovakav način objavljivanja može predstavljati konflikt interesa, i zbog sličnih primjera dolazilo je do skandala u akademskim zajednicama. Tako je početkom 2026, naučni izdavač Elsevier povukao 12 radova profesora Briana Luceyja jer su objavljeni u časopisima koje je sam uređivao, što je ocijenjeno kao sukob interesa.
Iako se gradonačelnik Saša Mujović dokazao objavljivanjem u časopisima kod uglednih izdavača, on je od 2019. do 2022. potpisao četiri rada objavljena u časopisu Energies, MDPI-ja. Sva četiri rada objavljena su u specijalnim brojevima ovog časopisa.
Mujović nije odgovorio na pitanja CIN-CG-a na ovu temu.
I Bakrač preko MDPI do zvanja
Vladimir Bakrač, vanredni profesor na Filosofskom fakultetu UCG, stekao je presudni broj bodova - 15, za zvanje vanrednog profesora, na osnovu rada objavljenog 2020. u časopisu Religions, spornog izdavača MDPI. U razgovoru za CIN-CG kazao je da je tada platio traženi iznos, ne sjeća se koliki. Kako kaže, ne isključuje mogućnost da su neki drugi radovi objavljeni kod MDPI problematični, ali je on imao pozitivno iskustvo.
“Imao sam tri recenzije koje su rad učinile boljim, i cijeli postupak trajao je oko godinu dana”, kaže Bakrač.
Pokušavao je da rad objavi i kod prestižnog izdavača u svojoj oblasti.
“Stiglo mi je pismo urednika koji je kazao da rad nije loš, ali da prihvataju samo oko sedam odsto radova godišnje”, objašnjava Bakrač.
“Od toga nama zavisi zvanje, a od izbora u zvanje zadržavanje posla”, objašnjava on.
“U sredinama gdje takvi izdavači nijesu formalno izbačeni iz evaluacija ili jako slabo bodovani, često postoje neformalne akademske norme. Na primjer, akademska zajednica zna koliko je teško objaviti rad u dobrim časopisima, kako recenzija funkcioniše kroz iskustva, kakav je ‘signal kvaliteta’ i slično”, objašnjava Luka Vučinić.
Vučinić je nedavno odustao od saradnje na naučno-istraživačkom radu, kada su kolege iz Crne Gore predložile da budu objavljeni u časopisu izdavača MDPI.
“Tada mi je postalo jasno koliko su kriterijumi u Crnoj Gori niski, i da su nekim ljudima bitniji bodovi koje bi tako dobili nego naučni doprinos i kvalitet rada”, kaže on, dodajući da bi za njega MDPI referenca bila velika sramota i mogla bi ugroziti njegovu reputaciju kod kolega u svijetu.
Istraživanje “Trenutno stanje MDPI publikacija: nalazi iz država članica EU-27”, sprovedeno u Mađarskoj, pokazuje da se MDPI masovno koristi u akademskim krugovima zemalja Istočne Evrope, gdje akademsko osoblje rjeđe objavljuje kod uglednih svjetskih izdavača, koji sprovode rigoroznu kontrolu kvaliteta. Navodi se da u sumnjivim časopsima veliki broj radova stiže iz dvije članice Evropske unije (EU) - Bugarske i Rumunije.
Vuksanović Stanković predaje oblasti iz kojih nema radove na listama
U Sustainability objavljuju profesori iz najrazličitijih oblasti, a tu je i rad Draginje Vuksanović Stanković. Ona je 2024. stekla akademsko zvanje za građansko-pravnu oblast na osnovu četiri rada na citatnim listama, od kojih je dobila najviše bodova, 12, za onaj objavljen u Sustainability, koji se tiče pravnih anti-doping regulacija.
Za dva rada objavljena u iranskoj publikaciji koja se bavi zdravstvom, Iranian Journal of Public Health (Iranski časopis za javno zdravlje), dobila je po devet bodova. Ovi radovi bili su iz oblasti zdravstva i ljudskih prava, te socio-ekonomskih faktora koji utiču na nasilje u porodici. Za rad objavljen u časopisu međunarodno visokorangiranog izdavača Springer, koji se bavi pravnom medicinom, stekla je svega 3,75 bodova, jer nije bila vodeći autor.
Prema Zakonu o visokom obrazovanju, kandidat “mora ispunjavati uslove za odgovarajuću naučnu, odnosno umjetničku disciplinu koji su međunarodno uporedivi”, i u skladu sa time imati objavljene radove na citatnim listama.
Vuksanović Stanković je na UCG profesorica na predmetima: nasljednog, autorskog, građanskog i obligacionog prava i stvarnopravne i obligacionopravne klinike.
Ona nije odgovorila na pitanja CIN-CG-a.
“Profesori na ozbiljnim univerzitetima imaju jasno definisan istraživački profil i istraživačke programe, a ne zbir tematski nepovezanih radova. To su ujedno i oblasti koje predaju studentima. Svako napuštanje zone lične ekspertize ili svaštarenje ukazuje da cilj nije unapređenje znanja već lako prikupljanje bodova radi napredovanja u sljedeće akademsko zvanje”, kaže za CIN-CG jedan član UCG koji je htio da ostane anoniman.
Da univerzitetski profesori predaju stručne predmete u kojima se nijesu dokazali radovima na međunarodnim listama nije rijetkost u Crnoj Gori. Prvi rad na citatnim listama bivšeg dekana Pravnog fakulteta UCG Velimira Rakočevića je objavljen u medicinskom časopisu Acta Clinica Croatia, pod nazivom “Učestalost kardiovaskularnih faktora rizika kod gojazne djece”, koji je potpisao sa svojom suprugom, ljekarkom. Još jedan njegov rad, naveden na sajtu UCG, objavljen je u Srpskom arhivu lekarstva, pod nazivom “Klinički i obdukcijski nalazi u populaciji beskućnika”.
Tamo gdje postoji rigorozna kontrola kvaliteta nastave i osoblja, profesori uglavnom ne objavlju u spornim časopisima.
“Oni koji se ne dokažu radovima u prestižnim publikacijama u svojoj struci, najčešće ne dobiju priliku da predaju na univerzitetu”, objašnjava za CIN-CG Luka Vučinić.
Upravo ovi odbori, koje u Velikoj Britaniji ima svaki univerzitet, kao i posebne komisije, obezbjeđuju akademski integritet i da se naučno-istraživački procesi odvijaju na etički način. Naučne radove provjerava komisija nacionalnog Okvira za izvrsnost u istraživanju (REF), objašnjava Vučinić.
Ozbiljni kriterijumi sprečavaju objave kod spornih izdavača
REF naglašava da se ocjenjivanje ne zasniva na broju radova, već na stručnoj recenziji, što znači da publikacije iz predatorskih ili kontroverznih časopisa ne mogu ostvariti zapažene ocjene i uglavnom se ne prijavljuju u REF ciklus, objašnjava Vučinić.
“Radovi objavljeni u sumnjivim časopisima predstavljaju reputacioni i finansijski rizik za instituciju. Zato su naučnici motivisani da objavljuju rjeđe, ali kvalitetne radove u ozbiljnim i provjerenim časopisima. Brzo i slabo recenzirane publikacije mogu potencijalno diskreditovati autora”, ističe on.
U pojedinim državama, poput Finske i Norveške, objavljivanjem kod ovih izdavača profesori ni na jednom univerzitetu ne mogu ostvariti bodove.
UCG: Kroz podzakonski akt omogućiti izuzimanje sumnjivih časopisa
Obaveza svake zdrave, produktivne i uspješne akademske zajednice je da spriječi devijacije struke i da usmjerava svoje rezultate ka provjerenim i nesumnjivim naučnim časopisima, objašnjavaju za CIN-CG sa UCG.
“Ono što bi bilo od posebnog značaja je da se kroz podzakonski akt kojim se definišu kriterijumi za izbor u akademska i naučna zvanja, omogući izuzimanje časopisa koji su sumnjive reputacije i kvaliteta bez obzira što su indeksirani na međunarodnim listama koje su relevantne za zadovoljenje minimalnih kriterijuma”, navode.
“Ukoliko se u budućem periodu ukaže potreba da se ovo pitanje dodatno normativno uredi radi očuvanja kvaliteta i integriteta naučnoistraživačkog sistema, Ministarstvo će tom procesu pristupiti u saradnji sa univerzitetima i svim relevantnim akterima”, kazali su iz MPNI za CIN-CG.
Veoma je važno da na nivou društva imamo jasne kriterijume za sva napredovanja, izbore, nagrade i priznanja, pri čemu ti kriterijumi treba da budu međunarodno uporedivi i da se dostignuća kandidata analiziraju sa više kritičnosti i transparentnosti, objašnjavu sa UCG.
“Proces publikovanja naučnih rezultata je vrlo zahtjevan - potrebno je mnogo vjere u kvalitet onoga što je kreirano, mnogo strpljenja i istrajnosti. U cijelom tom procesu, istraživač sazrijeva u naučnom smislu, a kroz iscrpni recenzentski postupak i popravke početnih istraživanja, sami rezultati bivaju bogatiji i kvalitetniji, a kasnije i opšteprihvaćeni, odnosno citirani u drugim relevantnim publikacijama”, navode sa UCG.
Ovi postupci najčešće traju od šest mjeseci do nekoliko godina. S druge strane, ukoliko čitav ovaj postupak ide lako, brzo, bez prepreka, možemo samo da dobijamo na kvanititetu, a veoma teško na kvalitetu publikacija, objašnjavaju.
U međunarodnim okvirima, crnogorsko visoko obrazovanje ostaje marginalno i naučno slabo vidljivo. Univerziteti ne zauzimaju značajno mjesto ni na jednoj relevantnoj svjetskoj rang-listi. Državni UCG nije prisutan na Šangajskoj listi, niti među prvih 1.000, dok se na listi Times Higher Education pojavljuje tek u najnižoj kategoriji “1501+”, bez preciznog ranga. Privatni univerziteti iz Crne Gore uopšte nisu rangirani na vodećim globalnim listama.
Nagrade zbog objava kod predatora
U Crnoj Gori, pak, objavljivanje u časopisima sumnjivog kvaliteta može donijeti i druge beneficije, poput godišnje nagrade za najveća ostvarenja u nauci, koju dodjeljuje MPNI. Jedan od kriterijuma za nagradu je objavljivanje radova u časopisima na citatnim listama.
Međutim, u kriterijumima se ne novodi selekcija izdavača. U praksi to znači da se rad objavljen u časopisu Sustainability koji objavi oko 17.000 radova godišnje jedanko vrednuje kao rad iz srodne oblasti u časopisu izdavača Elsevier, koji zbog rigorozne selekcije objavi tek par desetina radova godišnje.
Prošle godine na čelu komisije MPNI bila je ministarka Jakšić Stojanović.
Dvostruka dobitnica nagrade MPNI, za 2023. i 2024. Aleksandra Klisić tih godina objavila je brojne radove upravo kod izdavača MDPI i Frontiers. Druga prošlogodišnja dobitnica nagrade za najveća dostignuća u nauci dr Aleksandra Martinović, profesorica na Fakultetu za kulturu i turizam na UDG, objavila je, prema evidenciji iz Google Scholar-a dva rada prošle godine, od kojih je jedan spornog izdavača MDPI, dok je drugi kod prestižnog izdavača Elesevier. Klisić je nagrađena, između ostalog, i za izuzetno veliki broj recenzija (150) 2024. i 200 naučnih recenzija 2023.
Relevantne studije iz oblasti izdavačke etike, poput rada Research Integrity and Peer Review, navode da prosječan recenzent godišnje uradi oko pet recenzija, dok Publishing Research Consortium govori o prosjeku od osam. Kada se ove procjene prevedu u radno vrijeme, brojka od 150 recenzija godišnje znači da bi nagrađena gotovo dvije trećine standardne radne godine morala posvetiti isključivo recenzentskom radu.
Sustainability - sigurna adresa za arhitekte na UCG
Akademsko osoblje Arhitektonskog fakulteta UCG u većem broju objavljivalo je u časopisu Sustainability, što se vidi iz biografija objavljenih na sajtu ove institucije.
Od devet objavljenih radova dekanice Arhitektonskog fakulteta Svetlane Perović na citatnim listama, četiri su objavljena u Sustainability, od čega tri u specijalnim izdanjima. Od tri prodekana za nastavu, njih dvije, Marija Bojović i Irena Rajković, navode među izabranim radovima samo dva zajednička naučna rada, oba objavljena u specijalnim izdanjima Sustainabilitija.
One nijesu odgovarale na pitanja CIN-CG-a u vezi sa ovom temom.
Bonus video:
