„Zaboravili” ko su da bi pecali glasove i strance: Političke akrobacije NSD-a i Andrije Mandića

Nova srpska demokratija (NSD) i njen lider Andrija Mandić povukli su u posljednjih 10-ak dana niz poteza suprotnih svom dugogodišnjem djelovanju, što sagovornici “Vijesti” vide kao primjer političkog pragmatizma, odnosno kalkulacije da bi im takav, umjereniji pristup mogao donijeti više koristi nego štete.

“Led” je probio Mandić, prisustvom na prijemu koji je povodom 20. godišnjice obnove državne nezavisnosti organizovao premijer Milojko Spajić, čime je nastavio svoju “pomiriteljsku” misiju, koju sprovodi od kampanje za predsjedničke izbore 2023, a naročito nakon što je imenovan za šefa parlamenta u oktobru te godine.

Potom je uslijedila odluka vrha NSD-a krajem prošle sedmice da podršku inicijativi za povlačenje priznanja Kosova u Pljevljima, stavi na čekanje dok ne vidi efekte te odluke u Zeti, čime je usvajanje predloga njihovog dugogodišnjeg koalicionog partnera, Demokratske narodne partije (DNP) Milana Kneževića, na kratko bilo blokirano u najsjevernijoj crnogorskoj opštini. Tu odluku su jutros, kako je saopšteno, preinačili nakon razgovora partijskih odbora iz Pljevalja i Zete, pa će ipak dati podršku Kneževićevoj inicijativi.

“Šlag na tortu” bilo je preksinoćnje glasanje poslanika NSD-a za izmjene Zakona o potomcima dinastije Petrović Njegoš, u kom je ipak ostala formulacija da je Crna Gora nasilno anektirana 1918. godine - što su iz NSD-a oduvijek negirali. Poslanici te stranke Jovan Vučurović i Dejan Đurović krajem decembra prošle godine su, kad se prvobitno raspravljalo o izmjenama zakona, predlagali da se iz propisa u potpunosti ukloni termin “nasilna aneksija”. Tada su objašnjavali da je važno da se iz teksta odstrane “bilo kakva jednostrana istorijska tumačenja”.

No, te odluke nisu prošle bez packi onih s kojima su NSD i Mandić godinama “šurovali”. Tako se iz usta predsjednika Srbije Aleksandra Vučića moglo čuti da je jedino siguran da Knežević i njegovi poslanici nisu glasali za izmjene propisa o Petrovićima - jer je lider DNP-a “častan i čestit Srbin” - dok se tamošnja propagandna glasila nisu “upecala” na Mandićevu najavu da nakon što je Petrovićima “vraćen dug”, slijedi povraćaj imovine dinastiji Karađorđević i Srpskoj pravoslavnoj crkvi (SPC).

Otkrili pragmatizam

Politikolog Miloš Perović kazao je “Vijestima” da možda ključno pitanje nije da li su posljednji potezi NSD-a ideološki zaokreti, već da li je ta partija procijenila da je politička korist od demonstriranja državničke odgovornosti veća od štete koju može pretrpjeti u svom tradicionalnom biračkom tijelu.

“U svega nekoliko sedmica NSD i Mandić poslali su niz signala koji odudaraju od politike po kojoj je ta stranka bila prepoznatljiva godinama”, ustvrdio je Perović, dodajući da Mandić više nije opozicioni lider koji politički profitira od konfrontacije s državnim simbolima i dominantnim narativima o nezavisnosti Crne Gore, već da, kao prvi čovjek Skupštine i jedan od ključnih stubova vlasti, očigledno ima interes da pokaže međunarodnim partnerima, ali i dijelu crnogorske javnosti, da NSD može biti faktor stabilnosti, a ne permanentne političke krize.

Prema njegovim riječima, upravo zato se može tumačiti da je lider NSD-a spreman da “proguta” pojedine simboličke poraze kako bi sačuvao širu političku poziciju.

Perović je konstatovao da takva strategija, međutim, nosi i rizik, jer je NSD decenijama gradio identitet na jasno definisanim pitanjima - odnosu prema referendumu iz 2006, Kosovu i tumačenju događaja iz 1918.

“Kad na sva tri polja u kratkom roku šalje umjerenije i pragmatičnije poruke, otvara prostor optužbama da napušta vlastite principe zarad očuvanja vlasti”, ocijenio je sagovornik.

Da je uzrok neobičnih signala NSD-a pragmatizam, saglasan je i novinar nedjeljnika “Monitor” Zoran Radulović. On je “Vijestima” rekao da misli da je realnost stanja u Crnoj Gori mjera transformacije Mandićeve stranke.

“Prateći i istraživanja javnog mnjenja i onu demonstraciju privrženosti 21. maju koju smo imali na crnogorskim ulicama, očito je da neke od njihovih priča baš i ne drže vodu, i da su onda malo spremni da naprave otklon od onoga što im je moglo donositi probleme - ignorisanje Dana nezavisnosti, oponiranje crnogorske nezavisnosti...”, naveo je on.

Međutim, Radulović je podsjetio da je Mandić u Banjaluci, neposredno nakon prijema kod Spajića, poručio da NSD ne odustaje od svojih strateških ciljeva.

“Njima osnovna politika partije ostaje - Crna Gora kao treća srpska država”, poručio je sagovornik.

Šef parlamenta je na Skupštini partije “Ujedinjena Srpska” u Banjaluci, četiri dana nakon prijema kod crnogorskog premijera, kazao da mnogi i danas žele da srpski narod u Crnoj Gori “vrate u položaj građana drugog reda”, poručivši da želi da njegovo obraćanje bude simbol snažne saradnje srpskog naroda i njegovih političkih predstavnika koju ne može spriječiti niko, “jer mi pripadamo istoj kulturi, istoj crkvi i naciji”.

“Mi smo mi, jedan živi organizam koji je izložen mnogobrojnim, često nedobronamjernim i suprotstavljenim uticajima na različitim djelovima našeg nacionalnog tijela”, rekao je tada Mandić.

Perović: Teško da će biti raskola

A da li će političke akrobacije NSD-a uznemiriti one unutar partije koji se još drže “prvobitnih postulata”, pa možda dođe i do podjela? Miloš Perović smatra da se eventualne posljedice posljednjih odluka vjerovatno neće manifestovati kroz otvoreni raskol unutar stranke. Naveo je da je NSD tradicionalno hijerarhijski organizovana partija sa snažnom kontrolom vrha nad lokalnim odborima i funkcionerima, pa da je zato teško očekivati javno formiranje frakcija.

“Mnogo je realnije da se pojavi rastuća tenzija između pragmatične politike partijskog vrha i očekivanja dijela članstva na terenu, posebno u sredinama gdje su identitetska pitanja i dalje dominantan politički motiv”, dodao je on.

Da je u Mandićevoj partiji bilo previranja zbog da novog kursa, najbolje govore dešavanja u Pljevljima. Iako je šef pljevaljskog NSD-a Milan Lekić javno istupio i kazao da će odbornički klub sačekati s eventualnom podrškom inicijativi za otpriznavanje Kosova, prvo su četiri od deset odbornika NSD-a u pljevaljskom parlamentu potpisala DNP-ovu inicijativu, uprkos njegovim riječima, a potom je danas saopšteno da će ipak podržati predlog Kneževićeve partije, nakon razgovora s njihovim kolegama iz Zete.

Za Perovića je suštinsko pitanje da li je NSD procijenio da više ne zavisi prvenstveno od identitetske mobilizacije, već od političke moći koju danas posjeduje kao dio vlasti.

“Za razliku od perioda prije 10 ili 15 godina, stranka danas ne počiva samo na ideološkoj privrženosti birača. Tokom posljednjih godina značajan broj partijskog kadra i ljudi bliskih NSD-u dobio je pozicije u državnoj upravi, javnim preduzećima i drugim institucijama. Takva mreža političkog uticaja stvara mnogo čvršću vezu između partije i njenog aktivističkog jezgra, nego što su je nekad činile samo nacionalne i identitetske teme. Zbog toga masovni odliv birača trenutno ne djeluje naročito vjerovatno”, kaže sagovornik.

Međutim, upozorava da postoji druga opasnost - da bi, ukoliko NSD nastavi da zauzima pragmatičnije pozicije, DNP mogao postepeno da preuzima ulogu “čuvara izvornih principa” unutar prosrpskog političkog bloka.

“U takvoj podjeli uloga, Mandić bi vjerovatno zadržao najveći dio biračkog tijela i institucionalnu moć, ali bi Knežević mogao jačati politički autoritet i pregovaračku poziciju predstavljajući se kao dosljedniji zastupnik tema oko kojih je taj politički blok nastao”, konstatovao je Perović.

Radulović: Prostor za druge koalicije

Zoran Radulović je mišljenja da postoji mogućnost za cijepanja unutar NSD-a, ali da javnost još nema razloga da sumnja da igra Mandića i Kneževića nije sinhronizovana.

“I ti koji bi odstupili od NSD-a završili bi kod Kneževića, i koliko god bilo neobično - ostali bi članovi iste koalicije koja je i dalje na snazi i u funkciji”, kaže on.

Mandić i Knežević i prije januarskog “rascjepa”, tj. izlaska DNP-a iz Vlade, igraju uloge “dobrog” i “lošeg” policajca. Gotovo po pravilu, Mandić zauzima širu, liberalniju poziciju, dok Knežević nastupa kao “tvrdolinijaš”.

Upitan šta NSD ovakvim potezima može da dobije, a šta da izgubi, Radulović je odgovorio da mogu da izgube radikalnije biračko tijelo, a da dobiju dio glasača Demokrata i Pokreta Evropa sad (PES), te da misli da u njihovim kalkulacijama računaju da mogu dobiti više nego što mogu da izgube.

“Druga stvar, Mandić se pozicionira kao prihvatljivi većini - i u Crnoj Gori, i u međunarodnoj zajednici. A treća stvar, negdje na dalekom štapu, s takvim pomjeranjem prema centru, moguće da - ne sjutra, ne možda i nakon narednih izbora, ali kasnije - Mandić otvara prostor i za mogućnosti da mu nisu Demokrate i PES jedini koalicioni partneri”, kazao je sagovornik, pojašnjavajući da se otvara mogućnost i da jednog dana neko ko u NSD-u naglas kaže: “A zašto ne bismo pravili koaliciju s Demokratskom partijom socijalista”, ne bude spaljen “kao vještica”, nego izazove razmišljanje na tu temu.

Perović: Mandić vjeruje da može biti umjeren, a ne izgubiti birače

Portparol NSD-a Mirko Miličić juče je saopštio da glasanje o izmjenama Zakona o statusu potomaka dinastije Petrović Njegoš nije bilo glasanje o istoriji 1918. niti o karakteru tadašnjeg "ujedinjenja", već o konkretnim imovinsko-pravnim pitanjima.

Na pitanje mogu li Miličićeva i Mandićeva opravdanja da sad slijedi vraćanje imovine Karađorđevićima i SPC-u proći kod njihovih glasača, Miloš Perović je odgovorio da će NSD vjerovatno upravo na toj logici graditi odbranu svog poteza.

"Za stranku je politički mnogo lakše da podršku zakonu predstavi kao dio šireg procesa restitucije i ispravljanja istorijskih nepravdi, nego kao prihvatanje narativa o 'nasilnoj aneksiji' iz 1918. Drugim riječima, argument neće biti da su promijenili stav o istoriji, već da su podržali rješavanje imovinskih pitanja porodice Petrović Njegoš i otvorili prostor da se po sličnim principima u budućnosti pokrenu i pitanja imovine Karađorđevića ili SPC-a", naveo je on.

Perović je naglasio da ostaje pitanje koliko dugo je moguće održavati takvu političku ravnotežu.

"Mandić očigledno vjeruje da može istovremeno slati umjerene poruke prema centru i međunarodnoj zajednici, a da pritom ne izgubi dominantan položaj među prosrpskim biračima. Da li je ta procjena tačna, pokazaće vrijeme", zaključio je sagovornik.