Premijer Milojko Spajić neće biti krivično gonjen zbog postupka izbora advokatske kancelarije “Four Knights LLC” iz Švajcarske za zastupanje Crne Gore u arbitraži koju su protiv države pokrenuli Atlas grupa i njen predsjednik Duško Knežević. To je odluka Specijalnog državnog tužilaštva (SDT), iako je Agencija za sprečavanje korupcije (ASK) utvrdila postojanje ugrožavanja javnog interesa koje upućuje na postojanje korupcije u vezi sa izborom ove advokatske kancelarije.
Za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) su to zvanično potvrdili iz ASK-a, koji je po službenoj dužnosti u novembru 2021. godine protiv Spajića, tada ministra finansija, pokrenuo ispitni postupak.
Advokatska kancelarija je izabrana na međunarodnom javnom pozivu Ministarstva finansija.
U ASK-u su u februaru 2022. donijeli mišljenje kojim je utvrđeno ugrožavanje javnog interesa koje upućuje na korupciju. Tada su Ministarstvu finansija preporučili da pravne zastupnike bira putem javnih poziva sa jasno definisanim i mjerljivim kriterijumima.
Ministarstvo finansija se izjasnilo i informisalo ASK o mjerama koje planira kako bi se obezbijedio objektivan, konkurentan i transparentan izbor zastupnika putem javnog poziva. Konstatovali su i da su u prethodnom periodu advokatske kancelarije birane direktno, bez javnog poziva.
ASK je nakon toga dostavio SDT-u kompletan spis predmeta radi ocjene da li postoje elementi krivičnog djela.
“SDT je u februaru 2025. godine obavijestio Agenciju da je, nakon sprovedenih provjera, zaključeno da u konkretnom slučaju nijesu utvrđeni osnovi za preduzimanje krivičnog gonjenja. Agencija je time okončala svoj postupak u okviru nadležnosti, uz poštovanje institucionalne saradnje i razmjenu informacija sa nadležnim organima u cilju jačanja ukupnog integriteta sistema”, kazali su iz ASK-a.
To je, praktično sve što se danas zvanično može saznati o ovom arbitražnom sporu pokrenutom nakon odluke Centralne banke (CBCG) da uvede stečaj u dvije Kneževićeve banke - Atlas i IBM, kao i zbog navodnog miješanja Vlade u projekat “Meljine” koji je trebala da sprovede Atlas grupa..
Ministarstvo finansija nije odgovorilo na pitanja CIN-CG-a o toku ove arbitraže pokrenute krajem 2020. godine, uz obrazloženje da je “postupak označen kao interni” i da Vlada “neće davati izjave” dok se ne završi.
Izvor CIN-CG-a upućen u ovaj slučaj kazao je da tužilac nije imao novac da plati troškove sudskog postuka ljetos i dat mu je rok do kraja 2025. da to uradi.
“Riječ je o sumi od oko 300.000 eura. Ako ih ne plati, spor se prekida. Bio je pokušaj da se nagode, ali to niko nije prihvatio”, kazao je izvor CIN-CG-a.
Iz pravnog tima Atlas grupe, uz obrazloženje da je postupak tajan, nijesu željeli da potvrde da li su naše nezvanične informacije tačne i dokle se stiglo sa arbitražom.
Knežević je ponudio poravnanje vladama bivših premijera Duška Markovića, Zdravka Krivokapića i Dritana Abazovića i Spajića, ali odgovora iz izvršne vlasti nije bilo.
U javnosti je problematizovan isključivo izbor advokatske kancelarije “Four Knights LLC”, dok ostali angažmani pravnih zastupnika države u drugim međunarodnim arbitražama nijesu bili predmet javne debate i institucionalnog preispitivanja.
Milionski troškovi
Iako država ne objavljuje troškove arbitražnih postupaka izvjesno je da je riječ o sumama novca koje se mjere milionima eura.
Stručnjak za međunarodno pravo i redovni profesor na Pravnom fakultetu Kjušu Univerziteta u Fukuoki u Japanu Časlav Pejović, za CIN-CG pojašnjava da je teško precizno navesti troškove međunarodnog arbitražnog postupka, moguće je samo okvirno, jer na te troškove utiču brojni faktori.
“Treba razdvojiti troškove arbitraže od advokatskih troškova. Troškovi arbitara obično zavise od visine arbitražnog spora i određeni su tarifama arbitraže. Ako je iznos spora veliki, naknade arbitara mogu biti veoma visoke”, navodi Pejović.
Prema njegovim riječima troškovi advokata i vještaka su obično najveći dio arbitražnog spora i advokatski troškovi, te da advokatske kuće često imaju veoma visoke tarife, koje zavise od složenosti i vrijednosti spora i uglavnom se obračunavaju po satu.
“Postoje razni podaci o prosječnim troškovima arbitraže. Po jednoj procjeni, prosječni troškovi investitora kao tužioca se kreću oko 5,3 miliona dolara, dok su troškovi države kao tužene stranke oko 4,7 miliona dolara, a sami troškovi arbitraže oko 746 hiljada dolara. Ako se radi o kompleksnim sporovima velike vrijednosti, troškovi stranaka mogu biti nekoliko desetina miliona dolara. Po nekim drugim procjenama ti iznosi mogu biti drugačiji, ali su svakako u milionima dolara. Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD) procjenjuje da su troškovi oko osam miliona dolara”, istakao je Pejović.
On je naveo podatak da su troškovi Ekvadora u jednom sporu iznosili 156 miliona dolara, da je ta država izgubila spor i morala da plati iznos od preko 1,5 milijardi dolara.
Niz arbitraža od 2020. godine
Kao i u slučaju za arbitražu koju je pokrenula Atlas grupa, isti obrazac ćutanja Vlade i pozivanja na tajnost ponavlja se i u drugim međunarodnim sporovima protiv države.
Od 2020. godine Crna Gora je ušla u niz međunarodnih arbitraža koje mogu koštati stotine miliona eura, ali javnost o njima saznaje tek usput - kroz štura saopštenja, odgovore “bez detalja” i pozivanje na tajnost. Koliki su odštetni zahtjevi, koliko država plaća advokate i eksperte, u kojoj su fazi postupci i ko za njih politički i institucionalno odgovara - to su pitanja na koja se, u većini slučajeva, ne mogu dobiti ni osnovni podaci.
Istraživanje CIN-CG-a pokazuje da država nema jedinstven sistem upravljanja arbitražama - ne postoji centralni registar sporova niti institucija koja objedinjeno vodi evidenciju, već Vlada, u zavisnosti od predmeta spora, zadužuje različita resorna ministarstva da prate postupke. U praksi to znači da se informacije rasipaju po resorima, a pitanja o fazi procesa i troškovima često završavaju odgovorom da je materijal označen “interno” i da zbog “povjerljivosti” nema izjava za javnost.
U tom zatvorenom sistemu aktuelne su arbitraža Duška Kneževića, spor oko “Svetog Stefana” koji je zakupac “Adriatic Properties” pokrenuo 2021. pred arbitražom u Londonu uz kontratužbu države, arbitraža konzorcijuma “Northstar” i “Equest Capital Limited Jersey” zbog neostvarene izgradnje turističkog kompleksa “Montrose” na poluostrvu Luštica, postupak “Tara Resources AG” zbog raskida koncesije za rudnik mrkog ulja Brskovo u Mojkovcu, kao i otvoreni spor sa kineskom kompanijom CRBC oko kašnjenja radova na izgradnji prve dionice auto-puta od Smokovca do Mateševa, gdje je arbitraža u Cirihu ugovorena, ali prema Ministarstvu saobraćaja formalno još nije pokrenuta.
Prema savremenim standardima država bi, kaže za CIN-CG advokatica sa užom specijalizacijom iz međunarodne arbitraže, koja trenutno zastupa klijente advokatske kancelarije Aceris Law LLC iz Ženeve Nina Janković, najmanje trebalo da objavi da se protiv nje vodi arbitražni postupak, ko je tužilac, na kom pravnom osnovu se spor vodi, pred kojim arbitražnim forumom se vodi postupak i u kojoj je opštoj fazi postupak.
“Dobrom praksom se smatra i objavljivanje okvirne vrijednosti odštetnog zahtjeva, naročito kada potencijalni iznos može značajno uticati na javne finansije, kao i informacija o troškovima angažovanja eksternih advokata i vještaka (u praksi, ovo je, nažalost, jako rijetko). Ovakva transparentnost jača odgovornost institucija i povjerenje javnosti, bez nužnog ugrožavanja pravne pozicije države u sporu”, istakla je Janković.
Prebacivanje odgovornosti
CIN-CG je od Ministarstva pravde tražio odgovore o nadležnosti za vođenje međunarodnih arbitraža, postojanju centralne evidencije sporova, broju aktivnih i najavljenih postupaka, praćenju troškova i mogućnosti uspostavljanja javnog registra. Iz tog resora su, međutim, odgovorili samo da je međunarodna arbitraža u nadležnosti Ministarstva ekonomskog razvoja.
Istovremeno, iz Ministarstva ekonomskog razvoja su saopštili da pitanja poput javnog registra arbitražnih sporova i uporedne međunarodne prakse nijesu u njihovoj nadležnosti, već u nadležnosti Ministarstva pravde, čime je odgovornost za ključna sistemska pitanja transparentnosti ostala nejasna.
Iz Ministarstva ekonomskog razvoja su naveli da u Crnoj Gori ne postoji jedinstvena institucija koja vodi sve međunarodne arbitražne postupke, već Vlada, u zavisnosti od predmeta spora, zadužuje nadležno ministarstvo da koordinira postupak.
Država nije izgubila nijedan spor
Iz Ministarstva ekonomskog razvoja su istakli da imaju uvid u troškove samo za međunarodne arbitraže koje prate po ovlašćenju Vlade, uključujući troškove arbitražnog tribunala, pravnih zastupnika i angažovanih eksperata, dok za ostale postupke evidenciju troškova vode nadležna resorna ministarstva, koja o tome izvještavaju Vladu.
Kako su saopštili, Crna Gora trenutno nema jedinstvenu strategiju niti poseban akt koji sistematski uređuje postupanje u međunarodnim arbitražama, prevenciju sporova i način informisanja javnosti.
“Crna Gora je u prethodnim godinama bila suočena sa više međunarodnih investicionih arbitraža, koje su se uglavnom odnosile na privatizacije, koncesije i velike infrastrukturne projekte, a svi do sada okončani postupci završeni su u korist države, čime su izbjegnuti značajni finansijski rizici po budžet”, naveli su iz Ministarstva ekonomskog razvoja, uz ocjenu da institucionalna koordinacija u vođenju arbitraža daje rezultate, ali da postoji potreba za dodatnim unapređenjem preventivnih mehanizama i ranog rješavanja sporova.
Slučaj “Sveti Stefan”
Iz ovog resora su kazali da raspolažu informacijama isključivo o arbitražama koje prate po ovlašćenju Vlade, te da je u njihovoj nadležnosti trenutno postupak koji se odnosi na projekat “Sveti Stefan”. Na pitanja o fazi postupka, rokovima i dosadašnjim troškovima nijesu odgovorili, pozivajući se na stepen tajnosti i obavezu povjerljivosti.
Zakupac elitnog ljetovališta “Adriatic Properties” je 2021. godine pred Arbitražnim sudom u Londonu pokrenuo postupak protiv države, tražeći 100 miliona eura odštete zbog navodnog kršenja ugovora, na šta je Vlada odgovorila kontratužbom. Završne riječi iznijete su krajem jula prošle godine i presuda se očekuje, dok se u međuvremenu, prema nezvaničnim informacijama, pregovara o sporazumu koji bi podrazumijevao prekid arbitraže i povlačenje svih tužbi kao uslov za ponovno otvaranje hotelskog kompleksa.
“Adriatic Properties”, u vlasništvu grčkog biznismena Petrosa Statisa, već četvrtu godinu drži zatvoren grad-hotel Sveti Stefan i Vilu Miločer, dok je izgradnja hotela “Kraljičina plaža” obustavljena od početka arbitražnog spora. Hotelski operator “Aman” odbija da otvori kompleks bez dogovora o režimu korišćenja Kraljičine plaže i staza u Miločerskom parku, navodeći bezbjednost i privatnost gostiju kao ključni uslov.
Zatvaranju “Svetog Stefana” prethodio je incident iz ljeta 2021. godine, kada su mještani polomili ogradu na Kraljičinoj plaži, nakon čega je Javno preduzeće za upravljanje morskim dobrom naredilo njeno uklanjanje i omogućilo slobodan prolaz kroz park. Nakon tog događaja zakupac je tražio garancije države da se slični incidenti neće ponavljati, što, kako tvrde, nijesu dobili, poslije čega je pokrenuta arbitraža u Londonu.
Potpredsjednik Vlade i ministar ekonomskog razvoja Nik Đeljošaj izjavio je u maju prošle godine da očekuje presudu u korist države i da smatra da Crna Gora nije prekršila ugovor o zakupu.
Slučaj “Montrose”
Ročište u arbitražnom postupku, koji je protiv države Crne Gore pokrenuo konzorcijum “Northstar” i “Equest Capital Limited Jersey” zbog neostvarene izgradnje turističkog kompleksa “Montrose” na poluostrvu Luštica, biće održano u prvoj polovini ove godine, dok je visina odštetnog zahtjeva 200 miliona eura.
“Specijalno državno tužilaštvo (SDT) je ušlo u “North star” u avgustu ove godine i izuzelo svu dokumentaciju. U martu ove godine je suđenje u Londonu i očekuje se da presuda bude gotova do kraja 2026. godine. Država je predala kontratužbu”, ispričao je izvor CIN-CG-a upućen u ovaj slučaj.
Na pitanja CIN-CG-a o aktivnostima SDT-a i fazi postupka odgovori nijesu dostavljeni, dok su iz Ministarstva prostornog planiranja saopštili da je arbitraža pokrenuta sredinom 2023. godine zbog raskida ugovora o dugoročnom zakupu, da Crnu Goru zastupa advokatska kancelarija “Three Crowns LLP” iz Pariza, te da zbog povjerljivosti postupka ne mogu iznositi dodatne informacije. Advokatska kancelarija je izabrana na međunarodnom javnom pozivu.
Ovaj konzorcijum je obavijestio Vladu prije dvije godine da je pokrenuo arbitražu zbog, kako navode, neispunjavanja ugovornih obaveza. Ugovor o dugoročnom zakupu oko pola miliona kvadrata državnog zemljišta zaključen je 2009. godine, a pravosnažan je postao 2013, dok je aneksom iz 2017. vrijednost prve faze investicije smanjena sa 141,8 na 80 miliona eura, uz konstataciju da ugovorne strane nijesu ispunile obaveze iz osnovnog ugovora.
Premijer Milojko Spajić saopštio je ranije u parlamentu da je njegov kabinet 22. februara 2024. godine primio zahtjev za pokretanje arbitraže protiv Crne Gore, uz ocjenu da je u toj fazi teško procijeniti visinu odštetnog zahtjeva i eventualnu odgovornost ranijih vlasti, što će, kako je naveo, pokazati dalja analiza i ishod postupka.
Na skupštinskom Odboru za turizam i prostorno planiranje 2024. godine ocijenjeno je da bi SDT trebalo da ispita ovaj ugovor, a tadašnji ministar prostornog planiranja Janko Odović je saopštio da dio dokumentacije nedostaje zbog njenog “seljenja” između ministarstava, da je dio ranije izuzeo SDT, te da su pojedine osobe zbog toga prijavljene nadležnim organima.
Slučaj “Brskovo”
Crnu Goru u arbitražnom postupku koji je pred Međunarodnim centrom za rješavanje investicionih sporova (ICSID) u Vašingtonu pokrenula u julu prošle godine švajcarska kompanija “Tara Resources AG” zastupa njujorška advokatska kancelarija “Hughes Hubbard & Reed LLP”, u saradnji sa beogradskom kancelarijom “Nikčević-Kapor”. Arbitraža je pokrenuta zbog raskida koncesije za rudnik Brskovo u Mojkovcu, a odštetni zahtjev procijenjen je na 300 miliona eura, iako taj iznos, prema ranijim navodima Ministarstva energetike, nije konačan, i biće preciziran vještačenjem tokom arbitražnog postupka. Pravni zastupnik države je izabran na javnom konkursu.
Ministarstvo energetike i rudarstva nije odgovorilo na pitanja CIN-CG-a o ovom postupku. Ovaj koncesioni ugovor raskinut prije godinu i po, u vrijeme kada je resor vodio sadašnji gradonačelnik Podgorice Saša Mujović, uz obrazloženje da su se stekli uslovi za jednostrani raskid i naplatu bankarske garancije. Sa druge strane, pravni zastupnik “Tara Resourcesa” upozorio je na rizike takvog poteza, pozivajući se na sporazum Crne Gore i Švajcarske o zaštiti investicija.
Švajcarskoj kompaniji bila je data koncesija za geološka istraživanja i eksploataciju rude na prostoru bivšeg rudnika Brskovo, što je godinama izazivalo snažno protivljenje i proteste lokalne zajednice i nevladinog sektora zbog mogućih posljedica po zdravlje i životnu sredinu.
Sllučaj CRBC
Od završetka izgradnje i svečanog otvaranja dionice auto-puta Podgorica - Mateševo prošlo je tri i po godine, ali i dalje nije riješen spor između glavnog izvođača kineske kompanije CRBC (China Road and Bridge Corporation) i države Crne Gore kao investitora o tome ko je kriv za trogodišnje kašnjenje radova i ko kome treba da plati penale koji mogu iznositi pedesetak miliona eura za godinu kašnjenja.
Konačnu odluku ko kome treba da plati u ovom sporu trebalo bi da donese Arbitražni sud Trgovinske komore u Cirihu, koji je određen kao arbitraža u ugovoru između CRBC i Vlade, ali kako su za CIN-CG potvrdili u Ministarstvu saobraćaja CRBC do današnjeg dana nije formalno pokrenuo arbitražni postupak pred Arbitražnim sudom Međunarodne trgovinske komore u Cirihu u vezi sa sporom koji se odnosi na realizaciju projekta izgradnje prve dionice auto-puta Smokovac - Mateševo.
“Ministarstvo saobraćaja je ranije informisalo javnost da je od strane kompanije CRBC najavljena mogućnost pokretanja arbitražnog postupka, međutim do sada nije zaprimljena zvanična obavijest niti je pokrenut bilo kakav formalni arbitražni postupak pred nadležnim arbitražnim sudom. U tom smislu, spor se i dalje nalazi u fazi najave, dok se komunikacija između ugovornih strana nastavlja u cilju razmatranja mogućnosti rješavanja otvorenih pitanja van arbitražnog postupka”, kazali su u ovom Vladinom resoru.
Izvođač radova u posljednjoj godini gradnje ove dionice ispostavio je Vladi kao investitoru više potraživanja kojima traži produžetak roka za završetak radova i dodatna plaćanja. Produžetak rokova tražili su jer smatraju da nisu krivi za kašnjenja već crnogorska strana koja nije dobro pripremila projekat, a dodatna plaćanja traže kao naknadu zbog produženja radova krivicom Vlade Crne Gore. Crna Gora traži da kineski izvođač radova plati penale zbog kašnjenja.
Deripaska i Adiko banka izgubili arbitražu
Crna Gora je u prethodnim godinama dobila više međunarodnih arbitražnih i sudskih sporova. Vrhovni sud u Švedskoj je 2023. godine odbio žalbu ruskog biznismena Olega Deripaske i potvrdio raniju presudu u korist Crne Gore u sporu vezanom za privatizaciju KAP-a i Rudnika boksita, uz obavezu Deripaske da državi nadoknadi više od 628 hiljada eura i 86 hiljada dolara troškova.
Država je 2021. godine dobila i arbitražni spor protiv Adiko banke, koja je osporavala Zakon o konverziji kredita u švajcarskim francima, usvojen radi zaštite građana nakon naglog rasta franka 2015. godine
Pobjedu u arbitraži 2024. godine ostvarila je i Opština Budva, koja je pred Međunarodnim arbitražnim sudom u Ženevi dobila spor protiv koncerna WTE/EVN, koji je tražio više od 41 milion eura zbog raskida ugovora o izgradnji postrojenja za tretman otpadnih voda u Bečićima.
Janković: Međunarodna praksa varira od države do države
Advokatica Nina Janković je pojasnila da praksa objavljivanja informacija o arbitražama protiv država znatno varira u zavisnosti od pravnog okvira i spremnosti država na transparentnost.
Janković ukazuje i da ne postoji ni jedinstveni globalni registar arbitraža protiv država, a obaveze objavljivanja zavise prvenstveno od nacionalnih propisa i političke volje izvršne vlasti.
“Zakonske obaveze objavljivanja informacija zavise prvenstveno od domaćeg prava i međunarodnih obaveza države. Dok neke države imaju jasne propise ili politike transparentnosti, druge se oslanjaju isključivo na diskreciono postupanje izvršne vlasti”, navodi Janković.
Zaštitnica imovinsko-pravnih interesa države Bojana Ćirović kazala je za CIN-CG da ta institucija ne zastupa državu u međunarodnim arbitražama, već pred domaćim organima, dok je u arbitražnim postupcima uključena kroz komunikaciju sa advokatima i praćenje statusa postupaka, pri čemu evidenciju vode nadležna ministarstva.
Bonus video:
