Ne znaju koliko kasu puni smanjenje sive ekonomije

Država ne može pouzdano izračunati koliko za budžet može dobiti dodatnog novca suzbijanjem sive ekonomije iako je premijer Milojko Spajić tu legalizaciju poslovanja naveo kao jedan od izvora iz kojih bi trebalo finansirati “Euro model”.

To proizilazi iz odgovora Ministarstva finansija na pitanja “Vijesti” o mogućnostima države da dodatnim prihodima od suzbijanja sive ekonomije pokrije dio troškova nove reforme zarada. Privredna komora Crne Gore (PKCG) istovremeno upozorava da bi nagli rast minimalnih zarada mogao imati i suprotan efekat - vraćanje dijela radnika i zarada u sivu zonu.

Prema najnovijem istraživanju Ministarstva finansija, procijenjeni obim neformalne (sive) ekonomije među registrovanim privatnim firmama i preduzetnicima smanjen je sa 20,6 odsto BDP-a u 2022. na 12,4 odsto ove godine. BDP u 2025. godini iznosio je 8,2 milijarde eura, pa je udio sive ekonomije pao sa 1,6 na jednu milijardu eura vrijednu ekonomsku aktivnost, ali je pitanje koliko od toga kroz oporezivanje završi u državnoj kasi.

Međutim, ni Ministarstvo nema računicu koliko je taj pad od 8,2 procentna poena donio dodatnog novca državnom budžetu.

Iz Ministarstva finansija su “Vijestima” kazali da je realno očekivati nastavak rasta poreske naplate, ali da nije moguće unaprijed određenu sumu novca pripisati isključivo suzbijanju sive ekonomije.

“Istraživanje pokazuje smanjenje obima neformalne ekonomije, ali ne omogućava utvrđivanje konkretnog iznosa dodatno naplaćenih budžetskih prihoda po tom osnovu. Na kretanje budžetskih prihoda istovremeno utiče više ekonomskih i fiskalnih faktora, zbog čega se efekat suzbijanja neformalne ekonomije ne može izraziti kroz precizan iznos. Realno je očekivati dalji rast naplate, ali nije odgovorno unaprijed jedan iznos dodatnih prihoda pripisivati isključivo borbi protiv sive ekonomije. Na ostvarenje poreskih prihoda utiču ekonomski rast, potrošnja, zaposlenost, turistička sezona i ukupna poslovna aktivnost”, kazali su iz Ministarstva.

Istraživanje ministarstva pokazuje da su i radnici sve manje u sivoj zoni.

“Udio neformalno zaposlenih smanjen je sa 15,7 odsto u 2022. na 9,8 u 2026. godini, dok je udio zaposlenih kojima se porezi i doprinosi plaćaju samo na dio zarade smanjen sa 10,8 na 5,3 odsto. Napredak je zabilježen u različitim djelatnostima, a posebno izraženo smanjenje procijenjenog obima neformalne ekonomije evidentirano je u građevinarstvu, sa 25,9 odsto u 2022. na 14,4 odsto u 2026. godini, i ugostiteljstvu, sa 18,7 odsto na 9,4 odsto”, saopšteno je iz resora Novice Vukovića.

Saobraćaj i poljoprivreda najproblematičniji

Najviše prostora za dalje suzbijanje sive ekonomije, prema istraživanju Ministarstva finansija, postoji u saobraćaju i poljoprivredi.

“Kada je riječ o oblastima u kojima postoji najveći prostor za dalje djelovanje, rezultati istraživanja pokazuju da najveće vrijednosti indeksa neformalne ekonomije među registrovanim subjektima u 2026. godini bilježe saobraćaj, 22,6 odsto, i poljoprivreda, 19,1 odsto. Regionalno posmatrano, najveća vrijednost sive ekonomije evidentirana je na sjeveru zemlje, 17,5 odsto, dok je najniža u centralnom regionu, 11,3 odsto, koji je istovremeno ostvario i najveće smanjenje u odnosu na 2022. godinu”, pokazuju podaci ministarstva.

Podaci Ministarstva pokazuju i da privrednici smatraju da postoji znatno veća vjerovatnoća da će država otkriti neformalno poslovanje.

Udio preduzeća koja vjerovatnoću otkrivanja takvog poslovanja procjenjuju na više od 50 odsto povećan je sa 33 na 67 odsto. Procijenjena vjerovatnoća kažnjavanja odgovornog lica porasla je sa 44 na 80 odsto, a vjerovatnoća naplate izrečene kazne sa 42 na 77 odsto.

Poreski inspektori su od početka 2022. do kraja avgusta ove godine obavili 23.935 djelimičnih inspekcijskih nadzora, kojima su kontrolisani poreska registracija, evidentiranje prometa, uplata dnevnih pazara i prijavljivanje radnika. Izrečeno je 12,1 milion kazni, naplaćeno 4,6 miliona. Privremena zabrana obavljanja djelatnosti od početka 2022. do avgusta ove godine izrečena je kod 205 poreskih obveznika.

PKCG: Siva ekonomija nije siguran izvor

Iz PKCG, iako, podržavaju suzbijanje sive ekonomije, za “Vijesti” su kazali da nije realno unaprijed računati na određeni iznos tog novca za finansiranje trajnih rashoda koje donosi “Euro model”.

“Prihodi od suzbijanja sive ekonomije ostvaruju se postepeno, a njihov obim nije moguće unaprijed precizno utvrditi. Dosadašnje smanjenje od 8,2 procentna poena ostvareno je tokom četiri godine. Uz to, što je neformalnost manja, svaki naredni pomak je zahtjevniji, posebno u djelatnostima i regionima u kojima je ona i dalje najizraženija. Zato se prihodi od formalizacije mogu posmatrati kao dopunski, ali ne i kao siguran izvor za finansiranje trajnog rashoda”, upozorili su iz Komore.

Iz PKCG očekuju da cjelovita procjena fiskalnih efekata “Euro modela” pokaže koliko Vlada konkretno očekuje od formalizacije, u kojem roku bi taj novac trebalo da bude naplaćen i na kojim pretpostavkama je takva računica zasnovana.

Iz Komore su naveli da je siva ekonomija i dalje prisutna u gotovo svim djelatnostima, kroz neregistrovano obavljanje poslova, neprijavljivanje zaposlenih i prihoda, neevidentiranje prometa, nelegalnu prodaju i pružanje usluga i druge oblike poslovanja van poreskog sistema. Legalne firme zbog toga, navode, godinama sivu ekonomiju i nelojalnu konkurenciju svrstavaju među ključne biznis barijere.

Veće plate mogu vratiti radnike u sivu zonu

Iz PKCG su ocijenili da prihodi od formalizacije mogu biti samo dopunski, a ne siguran izvor za finansiranje trajnih rashoda. Komora je upozorila da bi preveliki rast troškova rada iz “euro modela”, ukoliko ga ne prati produktivnost i mogućnost firmi da ga finansiraju, mogao poništiti dio dosadašnjih rezultata u suzbijanju sive ekonomije, odnosno da dovede do ponovnog rasta neformalnog rada.

“Kada je novi trošak rada veći od onoga što konkretno radno mjesto može da finansira kroz prihod i produktivnost, poslodavac mora tražiti drugi način prilagođavanja. Pored rasta cijena, odlaganja zapošljavanja ili otpuštanja, kompanije u konsultacijama koje je Komora sprovela navode i rizik neformalnosti (prelaska u sivu zonu). Zato privreda traži faznu primjenu novih iznosa, poseban režim za mikro i mala preduzeća, pripravnike i prvo zaposlenje, kao i jasna pravila za utvrđivanje nivoa kvalifikacije radnog mjesta. U suprotnom, postoji opasnost da se dio rezultata ostvarenih u suzbijanju sive ekonomije izgubi”, kazali su iz PKCG.

Komora zato traži i da država nakon početka primjene “Euro modela” prati kretanje neformalnosti i ostavi mogućnost korekcije mjera ukoliko podaci pokažu da novi troškovi rada podstiču povratak dijela poslovanja u sivu zonu.

Od 2027. biće manje kontrola, ali će biti dubinske

Broj djelimičnih poreskih kontrola značajno je smanjen u odnosu na 2022. godinu, ali su izrečene kazne posljednjih godina porasle.

U 2022. obavljeno je 6.236 kontrola i izrečeno 726 prekršajnih naloga vrijednih 2,38 miliona eura. Prošle godine obavljeno je 3.839 kontrola, uz 868 naloga vrijednih 3,11 miliona. Za samo prvih osam mjeseci ove godine obavljeno je 3.758 kontrola, izdato 808 prekršajnih naloga i izrečeno gotovo 3,1 milion eura kazni.

Od početka 2022. do kraja avgusta ove godine inspektori su tako u 23.935 kontrola izdali 3.722 prekršajna naloga vrijedna ukupno 12,11 miliona eura.

Prema podacima Poreske uprave, direktno je naplaćeno 4,61 milion eura, ali taj iznos ne obuhvata eventualne uplate po sudskim odlukama za koje Uprava nema podatke.

Od naredne godine Poreska uprava namjerava da dodatno smanjuje oslanjanje na masovne i sezonske kontrole i da obveznike bira analizom podataka i poreskog rizika.

“Cilj je da se što veći broj raspoloživih podataka objedini i koristi za precizniji izbor obveznika za kontrolu. Fiskalizacija će imati sve veću ulogu u analizi poreskog rizika. Ne želimo samo da utvrdimo nepravilnost nakon što se ona dogodila, već da sistem prepozna neuobičajena odstupanja, na primjer, nesrazmjer između prijavljenog prometa, broja zaposlenih i drugih raspoloživih pokazatelja, i da takvi slučajevi budu prioritet za provjeru”, naveli su iz Ministarstva.

Poseban fokus biće na digitalnim platformama i internet poslovanju, odnosno prihodima koji su do sada bili teže vidljivi klasičnim inspekcijskim kontrolama.