Ne možemo da izađemo iz jednog primitivnog obrasca da se, bez obzira na to koja je garnitura na vlasti, odnos države prema kulturi godinama ponavlja tako da umjesto da bude temelj razvoja i javnog interesa, ona se tretira kao dekor koji se izvlači po potrebi, a potom vraća na margine. To je utisak producenta Dušana Kasalice koji je podijelio za “Vijesti”, a kada je prošla godina u pitanju.
“U takvom sistemu, rad i kompetencije se prečesto relativizuju, dok se odluke u kulturi donose prema logici kratkoročnih političkih aranžmana, što neminovno vodi u začarani krug stagnacije - društvo u kojem se ignorisanje znanja i potcjenjivanje dostignuća pretvara u uobičajenu praksu”, ocjenjuje on.
Kasalica za “Vijesti” navodi i da od niza činilaca, pored samih filmova, zavisi i pozicija crnogorske kinematografije u međunarodnom prostoru, a ponajviše od krovne institucije - Filmskog centra Crne Gore (FCCG).
Potanja političkih i institucionalnih pritisaka na sektor kulture i kinematografije, stalno se iznova otvaraju, smatra on.
Kasalica priča i o filmu “Otapanje vladara” u režiji Ivana Salatića, koji je nakon premijere imao uspješan život, a koji će u narednom periodu krenuti i aa regionalnom bioskopskom distribucijom, otkriva producent. Navodi da, u Salatićevom stilu, “Otapanje vladara “ na crnogorsku scenu donosi posve drugačiju atmosferu, poetiku i radnju, zbog čega poziva sve one koji već nijesu - da pogledaju film. Kasalica dalje otkriva više i o tome kako publika doživljava film koji se dovodi u otvorenu korelaciju sa Petrom II Petrovićem Njegošem, a priča o svojim narednim projektima. Tako najavljuje i da će krajem januara u Londonu premijerno biti prikazan i njegov kratki igrani film za koji potpisuje i scenario i režiju, a o čemu će javnost uskoro imati priliku da čuje više. Do tada, o crnogorskoj kinematografiji, kulturi uopšte, pozivu producenta i filmu koji je obilježio njegovu 2025. Dušan Kasalica govori za “Vijesti”.
Godina koja se bliži kraju donijela je zapažene filmove crnogorskoj sceni, a među njima se svakako izdvaja i “Otapanje vladara” koji je prikazan širom svijeta. U profesionalnom kontekstu, šta je na Vas ostavilo najsnažniji utisak i po čemu pamtite 2025?
S jedne strane, kao utisak imam višegodišnji rad na filmu “Otapanje vladara” koji je krajem januara 2025. godine imao premijeru na festivalu u Roterdamu i nakon toga prikazan na festivalima širom svijeta uz objavljene kritike u gotovo svim relevantnim filmskim portalima. Na drugoj strani imam utisak života kao radnika u kulturi u Crnoj Gori 2025. godine, gdje, čini mi se, ne možemo da izađemo iz jednog primitivnog obrasca da bez obzira na to koja je garnitura na vlasti, odnos države prema kulturi godinama se ponavlja na način da umjesto da bude temelj razvoja i javnog interesa, kultura se tretira kao dekor koji se izvlači po potrebi, a potom vraća na margine. U takvom sistemu se rad i kompetencije prečesto relativizuju, dok se odluke u kulturi donose prema logici kratkoročnih političkih aranžmana, što neminovno vodi u začarani krug stagnacije - društvo u kojem se ignorisanje znanja i potcjenjivanje dostignuća pretvara u uobičajenu praksu.
Kako vidite poziciju crnogorske kinematografije na evropskoj sceni i šta bi bio ključ za njen dalji razvoj?
Pozicija crnogorske kinematografije u međunarodnom prostoru u velikoj mjeri zavisi od stabilnosti Filmskog centra Crne Gore: od jasne strategije, profesionalnog upravljanja i kontinuiteta koji štiti kvalitet i gradi vidljivost. Svjedoci smo bili pokušaja da se cijeli filmski sektor gurne u institucionalnu konfuziju, uključujući spor oko budućeg direktora/ice i neslaganje oko toga šta FCCG uopšte treba da bude: servis struke ili poligon za prekrajanje prioriteta po mjeri dnevnih interesa. Ohrabrujuće je, s druge strane, to što je većina pokazala samosvjesnost da prepozna i vrednuje već ostvarene rezultate. Ipak, prethodni mjeseci su pokazali koliko je taj okvir osjetljiv na političke i institucionalne pritiske i koliko svi moramo biti fokusirani i budni da bismo se izborili za minimum dostojanstva, a to je da se neometano radi.
Koliko se ambijent u crnogorskoj kinematografiji promijenio od filma “Ti imaš noć” Salatićevog prvijenca, na kojem ste takođe zajedno radili? Takođe, da li i koliko uspjeh prvog filma biva preporuka, ili pak pritisak, po pitanju drugog?
“Otapanje vladara” već od faze razvoja gradilo je značajnu vidljivost, koja se prirodno nadovezala na uspjeh Ivanovog prethodnog filma. Ukratko bih objasnio razvojni put filma “Otapanje vladara”. Riječ je o drugom dugometražnom ostvarenju reditelja Ivana Salatića, čiji je film “Ti imaš noć” imao premijeru na festivalu u Veneciji 2018. godine. Zbog specifične strukture, narativnog toka i autorskog tima, film je uspostavio prirodnu koprodukciju sa Italijom, Francuskom, Hrvatskom i Srbijom, te je podržan i od strane evropskih fondova Creative Europe MEDIA i Eurimages. Nemjerljiv je doprinos producentkinje filma Jelene Angelovski i koproducenata: Nightswim (Italija), Bocalupo Films (Francuska), Dinaridi Film (Hrvatska) i Non-Aligned Films (Srbija).
Producenti često balansiraju između umjetničke vizije i realnosti filmske industrije. Kako Vi doživljavate producentski angažman i koliko on zavisi od okolnosti u kojima živimo i uslova koji su postavljeni u kinematografiji, u Vašem slučaju?
Film je danas u nezavidnoj poziciji: autori imaju razloge za frustraciju, jer se produkcija oslanja na krhke regionalne ekosisteme i institucije koje funkcionišu pod stalnim pritiskom. To često izgleda kao kontinuiran hod po tankom ledu, uz realan rizik da se prostor za autorski rad uruši kroz finansijsko iscrpljivanje, institucionalnu eroziju i ideološko skretanje ka rigidnim, u svakom smislu pogrešnim narativima. U takvim okolnostima, produkcija se suočava s nizom praktičnih i strukturnih prepreka, ali za mene je održiv odgovor insistiranje na kompetenciji, istraživačkom pristupu i hrabrosti u procesu, na radu koji ne pristaje na samocenzuru i koji brani pravo filma na rizik i eksperiment.
S obzirom na to da je za Vama i autorski dugometražni igrani film “Elegija lovora”, da li Vam je, kao producentu, izazovno posvetiti se i režiji?
Za mene su režija i produkcija neraskidivi aspekti bavljenja filmom. Posebno u našim uslovima, reditelj bi trebalo da bude svjestan produkcionih okvira u kojima film nastaje, jer se vizija ostvaruje kroz konkretne resurse, vrijeme i rad ekipe. Istovremeno, u produkciji vjerujem da sve polazi od povjerenja u rediteljsku namjeru, do koje se dolazi kroz razgovor, međusobno nadopunjavanje i odnos koji je zaista partnerski, gotovo simbiotski.
“Otapanje vladara” je koprodukcija nekoliko zemalja, kao i većina dugometražnih filmova danas. Koliko je saradnja i podrška tog tipa važna za film, autora, ali i zemlje uopšte, pa onda i za publiku (i na koje sve načine)?
Koprodukcije su danas standardan model finansiranja filmske produkcije, naročito u evropskom kontekstu, i kao takve bile su prirodan okvir i za naš film. Ipak, njihov smisao se ne iscrpljuje u finansijskoj konstrukciji: koprodukcija podrazumijeva proces u kojem se znanje dijeli, a projekat gradi kroz istraživanje, učenje i odgovornost prema onome što nastaje. Za publiku se taj doprinos najkonkretnije vidi u većoj vidljivosti i dostupnosti filma: u pravilu, film lakše nalazi distributivni i festivalski prostor upravo na teritorijama zemalja koje su u njegov nastanak uložile podršku, pa koprodukcija postaje i mehanizam širenja publike i osiguravanja da film dođe do gledalaca izvan matične sredine.
Iako se “Otapanje vladara” oslanja na određeni istorijski narativ, on nije klasičan biografski film. Kako biste Vi kao producent predstavili ovaj film, te koliko on govori o prošlosti, ali i o nama danas u 2025. ili 2026. godini?
Film “Otapanje vladara” posjeduje sve vrline Salatićevih dosadašnjih radova - prije svega jedan poetski i vizuelan način izražavanja. Tako specifičan i zreo pristup filmu, kroz bavljenje epohom, rijetkost je na ovim prostorima. Film je otvoren pa bih pozvao publiku, koja još uvijek nije gledala film, da ga pogleda i prepusti mu se i da sama izgradi tu sliku o istoriji, ali i nama danas.
Film obrađuje univerzalne teme izgnanstva, identiteta i pripadnosti, ali je snažno utemeljen u našoj istoriji i očigledno u korelaciji sa onim njenim poznatim segmentima, ali i donekle gotovo i mitološki kreiranim likom vladike i vladara Petra II Petrovića Njegoša. Da li ste razmišljali o tome kako će film, autentične i lijepe poetike, doživjeti publika na Balkanu, a onda i u inostranstvu s obzirom na njegovu kulturnu i istorijsku ukorijenjenost koju mi ovdje prepoznajemo?
Film je snažno ukorijenjen u našem istorijskom i kulturnom prostoru i ovdašnja publika će u njemu lako prepoznati slojeve koje nije moguće svesti na jedno objašnjenje: odnos prema tradiciji, način na koji se nasljeđe nosi i figura Petra II Petrovića Njegoša, istovremeno istorijska ličnost i kolektivno oblikovan simbol. Taj okvir na Balkanu može pojačati doživljaj, jer otvara niz lokalnih rezonanci. Ipak, ne mislim da film zavisi od tog predznanja da bi komunicirao. U samom pitanju već ste označili ono što je suština priče i što je univerzalno: iskustvo suočavanja s nasljeđem, ulogom i pripadanjem. Zato vjerujem da će publika izvan regiona u film ući prvenstveno kroz emotivnu i egzistencijalnu liniju, čak i kada ne prepoznaje konkretne istorijske reference. Što se forme tiče, čini mi se da je Ivan izbjegao dominantne narativne modele i logiku “lakog” emotivnog efekta. Umjesto sentimentalizacije, film gradi sopstveni ritam i filmski jezik, koji traži pažnju i prepuštanje, ali zauzvrat nudi rijetko originalno iskustvo gledanja.
I, kakvi su utisci gledalaca, kako ga doživljavaju oni koji nemaju određeno znanje o našem političkom, istorijskom i mentalitetskom kontekstu, a kako domaća publika, ima li razlike?
Reakcije se, očekivano, razdvajaju po liniji iskustva: publika van regiona film najčešće doživljava kao atmosferično, psihološko putovanje o pritisku nasljeđa i o identitetu koji se gradi pod tuđim očekivanjima, bez potrebe da “dešifruje” istorijske slojeve; domaća publika ga češće čita kroz kulturne kodove i simboličku politiku. Film ne potvrđuje unaprijed zadate narative, nego otvara distancu između kanonizovanog mita i pojedinačnog iskustva, i time pokreće pitanje kako se slike moći proizvode, održavaju i internalizuju.
Film je danas u nezavidnoj poziciji: autori imaju razloge za frustraciju, jer se produkcija oslanja na krhke regionalne ekosisteme i institucije koje funkcionišu pod stalnim pritiskom. To često izgleda kao kontinuiran hod po tankom ledu, uz realan rizik da se prostor za autorski rad uruši kroz finansijsko iscrpljivanje, institucionalnu eroziju i ideološko skretanje ka rigidnim, u svakom smislu pogrešnim narativima
Film je premijerno prikazan na prestižnom festivalu u Roterdamu, imao je bogat festivalski i bioskopski život. Šta se dalje može očekivati?
Film nastavlja svoj festivalski život, a u narednom periodu očekuje nas i regionalna bioskopska distribucija.
Je li ostvarivo i održivo da crnogorska kinematografija živi i mimo festivala, da zainteresuje domaću i regionalnu publiku i na koji način?
Našu kinematografiju ne možemo posmatrati odvojeno od globalne transformacije filma: digitalna distribucija je proširila dostupnost, ali nije ukinula društvenu vrijednost zajedničkog gledanja u bioskopu. Platforme su korisne jer mogu dati vidljivost filmovima koji inače ne bi došli do publike, ali nose i ozbiljan rizik; centralizacija kataloga i distribucije vodi sužavanju ponude i standardizaciji ukusa, a ideja da, na primjer, jedan globalni strimer preuzme “premium” biblioteke poput HBO/Warner kataloga pokazuje koliko brzo nekoliko aktera može postati čuvar pristupa sadržaju. Zato je u ovakvom ambijentu ključno da mala kinematografija insistira na javno finansiranoj kuraciji, snažnoj nezavisnoj distribuciji, stabilnim kino i festivalskim ciklusima, i promociji koja publiku usmjerava ka raznolikosti, a ne ka onome što algoritam najlakše pogura.
Na čemu trenutno radite i šta je na Vašem repertoaru za godinu koja slijedi?
Meander Film trenutno razvija više projekata u različitim fazama produkcije, a nova vijest je da će moj kratki igrani film “Utorak ili četvrtak”, za koji potpisujem scenario i režiju, imati svjetsku premijeru na London Short Film Festivalu u januaru 2026, festivalu koji je BAFTA- i BIFA-kvalifikacioni.
Publika van regiona film ‘Otapanje vladara’ najčešće doživljava kao atmosferično, psihološko putovanje o pritisku nasljeđa i o identitetu koji se gradi pod tuđim očekivanjima, bez potrebe da ‘dešifruje’ istorijske slojeve... Domaća publika ga češće čita kroz kulturne kodove i simboličku politiku
Aktuelan i urgentan film “Do kraja dana”
Koproducent ste dugometražnog igranog filma “Do kraja dana” rediteljke Jelene Maksimović. Kada publika može očekivati to ostvarenje i šta nam ono donosi?
Riječ je o novom filmu Jelene Maksimović, čija je producentkinja Jelena Angelovski ispred Taurunum Film-a (Srbija). Za Meander Film, ovo je projekat koji nastaje iz bliske saradnje i prijateljstva i kao takav predstavlja logičan slijed događaja. Posebno sam ponosan što smo dio filma jer je društveno i politički aktuelan i urgentan. Iskreno vjerujem u kvalitet onoga što je uradio cijeli autorski tim na čelu sa Jelenom, kao i u doprinos koproducenata Staragara (Slovenija) i PREMIERstudio (Bugarska). Film je trenutno u postprodukciji, upravo je predstavljen na prestižnom Les Arcs Film Festivalu u okviru sekcije Work in Progress, a premijera se očekuje tokom naredne godine.
Bonus video:
