U istoriji slikarstva malo je velikih umjetničkih djela sakralne tematike koja na inventivan način objedinjavaju likovno estetsku kvalitetu kompozicije s teološkom mišlju o mističnom događaju kakvo je Hristovo uskrsnuće. Slika u kojoj se ove dvije komponente prožimaju u harmoniji njihovih značenja jest El Grekova kompozicija “Hristovo uskrsnuće”. Naslikana oko 1595. godine smatra se remek djelom majstorovog kasnog perioda stvaranja. Ovo je monumentalno platno bilo zamišljeno kao jedna od slika velikog retabla koncipiranog za Colegio de Doña Maria de Aragon u Madridu.
Ostale Grekove kompozicije ovog sakralnog ansambla predstavljale su teme “Navještenja”, “Poklonjenja pastira”, “Krštenja Hristovog” i “Raspeća”. Po nekim proučavateljima slikarevog opusa retablu su pripadale i kompozicije “Duhova” i “Uznesenja”.
Slika “Hristovo uskrsnuće” danas se nalazi u madridskom muzeju Prado. Na monumentalnoj okomici kompozicije zasniva se mistična dramatičnost svetog događaja. U El Grekovoj slikarskoj manirističkoj buktinji sve je ustreptalo. Objedinjeni su svjetlost uskrsnuća i zemaljska tama. “Ovo je noć u kojoj je Hrist raskinuo lance smrti i kao pobjednik ustao iz pakla, noć u kojoj su nebeske stvari združene sa zemaljskim a božanske s ljudskim”. U dramatičnosti prizora svetog događaja dominira figura uskrslog Hrista. Sveti korpus “prvorođenog od mrtvih” svjedoči o vizuelnoj teologiji uznesenja i slave. Strogo zadana vojnička dužnosti čuvara Hristovog groba pretvorena je u ekstatični spektakl čuda. U treperavoj svjetlosti uskrsnuća čuvari groba se pokretima izduženih tijela nemoćno izvijaju i ustremljuju prema Spasitelju. Jedan od njih, s isukanim mačem u donjem dijelu kompozicije stvara efektan kontrast Hristovoj mirnoći. Nemoćno pada na leđa, kao da se strmoglavljuje u ambis. Posljednjim naporima pokušavajući zaustaviti pad oslanjajući se lijevom rukom o tlo, vojnik je glavu usmjerio prema Uskrslom čiji je grob netom čuvao. Slikar uspostavlja jasnu teološku os simboličkog značenja, dolje i gore - zemaljskog i nebeskog. Samo jedan od vojnika koji, za razliku od ostalih još ima kacigu na glavi, ne gleda u Hrista skrivajući rukom lice od bljeska uskršnjeg svjetla. Čuvari groba su postali svjedoci čudesnog uskrsnuća. Kao da se u El Grekovoj kompoziciji novozavjetnog događaja projiciraju misli svetog Augustina po kojima Hrist ustaje da povuče čovjeka za sobom prema nebeskim visinama. Maniristička izduženost naslikanih tijela rimskih vojnika efektno sugerira lakoću Hristovog izlaska iz groba. Tako dramatičnost naslikanog prizora postaje mistična fluidnost, lakoća ili neusiljenost koja teži ka uzvišenom. “Christus totus” u augustinovskom smislu jest spoj mističnog značenja u kojem je Hrist Glava crkve a čovječanstvo tijelo. “Resurrexit Dominus caput; Resurgent et Corpus”. Uskrsnuće se takođe doživljava kao unutarnje čovjekovo preobraćenje.
Slika je u religijskom smislu posebno značila za duh protureformacije u čemu je Španija imala ključnu ulogu. Kralj Filip II bio je percipiran kao “branitelj katoličke vjere” za koju su od posebnog značaja bili uticaji mistika Ignacija Lojole i svete Tereze iz Avile. Treba napomenuti da španski suveren nije imao sklonosti prema El Grekovim mističnim vizijama. (Od Grekove uzbudljive spiritualnosti kralja su više privlačile Bošove bizarne maštarije). Bez obzira na osobne preferencije snaga Grekovog izraza imala je poseban učinak u duhu vremena u kojem je stvarao. Njegov maniristički misticizam na specifičan način odražava umjetnikovu kreativnu prirodu. Grekovo slikarsko izražavanje karakterizira objedinjavanje nasljeđa vizantijske umjetničke tradicije s Mikelanđelovim sugestivnim kiparskim i slikarskim izrazom te s Basanovim, Ticijanovim i posebno Tintoretovim specifičnim koloritom venecijanskog rafirmana. Sve su ove značajke demonstrirane na virtuozan način u slici “Hristovo uskrsnuće”.
U mnogim prizorima s temom uskrsnuća, posebno kod renesansnih slikara, Hristovo je tijelo najčešće prikazano obasjano zrakama ili okruženo svijetlim oreolom dok na El Grekovoj kompoziciji Hristov korpus obnovljene puti poput boje hostije prosijava božanskim osvjetljenjem. Inventivnost kompozicije španjolskog majstora, za razliku od većine drugih slikara i njihovih djela istoga motiva, ogleda se u činjenici da je izostavljen jedan tipičan ikonografski element. Grob s odvaljenom grobnom pločom. Međutim, bilo kakav geometrizam u strukturi Grekove kompozicije mogao bi poremetiti njenu dinamičnu manirističku okomitu vitalnost. U tom smislu čak ni oreol oko Hristove glave nije kružnog oblika, već je četvrtaste, romboidne “dijamantne forme”. Sve je formalno i simbolički usmjereno ka nebeskoj visini. Kompoziciji “Hristovo uskrsnuće” nije potrebna formalna stabilnost donjeg zemaljskog plana. Njena je koherentnost izražena upravo u dominantno okomitom smjeru akcentiranom spomenutim kontrapunktom Spasiteljeve uzvišenosti i tijela vojnika koje se obrušava na zemlju. Izostankom groba na slici, osim formalno estetske koncepcije kompozicije, sugerira se ono što se označava kao “nova ontologija” posebno kada se ima na umu da je monumentalni retabl bio namijenjen augustinovskom kolegiju u Madridu. Jer prema autoru “Ispovijesti” za razliku od Lazarevog uskrsnuća kojeg je Hrist čudom oživio i vratio u život Isusovo uskrsnuće jest pobjeda nad smrću i mistični prijelaz u besmrtnost. “Ustao je da više ne umre” kako piše sveti Augustin u “Civitate Dei”.
Onaj spomenuti osjećaj sjedinjenja zemaljskog i nebeskog čini simboličnu izuzetnost ovog djela. Ta se izuzetnost ogleda i u čudnovatoj Hristovoj kretnji. Mesija uskrsava, iznad zemlje je i vojnika. Uspinje se na nebo a istovremeno se čini kao da je zakoračiti prema nama. Takav dojam sugerira cijeli Spasiteljev korpus. Opuštenom lijevom rukom kao u bestežinskoj lakoći pridržava zastavu pobjede nad grobom Crux longa, dok poluispruženom desnom rukom svjedoči svoju istinsku prisutnost pozivajući nas k sebi. Takođe, čini se da su na dvosmislen način naslikana Spasiteljeva stopala. Lijevo stopalo pokriva desno kao da se promatrača slike treba ponovo podsjetiti na Golgotu, na Hristovo žrtvovanje na raspeću. Jer bez smrti na krstu ne bi bilo uskrsnuća.
El Greko je bio umjetnik složene kreativne individualnosti, visoke kulture i duboke duhovnosti. “Hristovo uskrsnuće” svojim mističnim manirizmom sugestivno upućuje na bit Mesijinog poslanja. Riječ koja je postala tijelom, koja je stradala i uskrsnula u El Grekovoj umjetničkoj viziji sugestivno progovara nijemim jezikom slike: “Ja sam put, istina i život”.
Bonus video:
