Kada čovjek čovjeku postane pas

Stari Latini su imali izreku “Homo homini lupus est” - “Čovjek je čovjeku vuk”, ali kakvo će onda biti doba kada se ta poslovica pretvori u “čovjek je čovjeku pas”? Na to pitanje, uspješno odgovora predstava “Kumovi” u produkciji Nikšićkog pozorišta.

Predstava je rađena po tekstu Dušana Kovačevića, u režiji Božidara Đurovića a u srijedu je gostovala i u Podgorici. Glumački ansambl: Žana Gardašević Bulatović, Hadži Nenad Maričić, Ana Franić, Nikola Vasiljević i Pavle Bogojević, izveo je predstavu u Kulturno-informativnom centru (KIC) “Budo Tomović”.

Publika prati Milana i njegu ženu Anu koji prolaze kroz turbulentni period života jer Milan je ostao bez posla, zbog čega postaje učestali posjetilac obližnjeg parka. U tom parku se sprijateljio sa psom Žućom, što kroz komične događaje otkriva tragediju ubistva njegovog kuma Bobana.

Ono što se u ovoj predstavi izdvaja je snažan tematski kontrast između “civilizovane” gradske sredine i divljeg ritma ljudskog života. Konstantni zvukovi ekspozija, prepričavanje morbidnih događaja u gradu kao i akcentovanje na zavijanje prilikom govora sve zajedno prikazuje sliku urbane divljine, betonske džungle gdje čovjek ne postaje samo vuk, već svaka životnija koje se gledalac može prisjetiti.

Centralna tematika predstavlja originalno preispitivanje “psećeg života”, jer taj izraz se koristi u negativnoj konotaciji gdje se smatra da takav život nije vrijedan čovjeka, da je ispod nekog univerzalnog ljudskog dostojanstva. Međutim, u svijetu predstave “Kumovi”, pseći život postaje plemenitiji od života drugih životinja, jer ovdje više nema ljudi, samo psi i druge zvjeri.

Treba istaći i mogući uticaj pisca Franca Kafke, jer transformacija u psa je veoma slična Kafkinom romanu “Preobražaj”, ali sa još tužnijom notom, jer u “Kumovima” ljudska transformacija u psa je jedina mogućnost za one koji se još drže vrijednosti poput poštenja, iskrenosti i ljubavi.

U intervjuu za “Vijesti”, režiser Đurović je kazao da je Dušan Kovačević jedan od najznačajnijih evropskih dramskih pisaca upravo zbog njegove relevatnosti.

“Nesumnjivo je da je Dušan Kovačević jedan od najznačajnijih balkanskih i evropskih dramskih pisaca. A to potvrđuje činjenica da se njegove drame, čak i one napisane prije nekoliko decenija, sa neumanjenom aktuelnošću i teatarskom izazovnošću igraju danas u svim balkanskim državama, mnogim evropskim i svjetskim teatrima”, kazao je režiser.

On dodaje kako su Kovačevićevi dramski tekstovi slojeviti i interesantni.

“Njegovi dramski tekstovi, koji su utemeljeni u našoj društvenoj zbilji, višestruko su slojeviti i književno i pozorišno interesantni i izazovni. Prevashodno što svaka Kovačevićeva drama ima izvanrednu originalnu i maštovitu, umjereno nadrealnu, a životnu priču, koja se bavi ozbiljnim opštim društvenim i ljudskim problemima koji nisu lokalne prirode. I to je glavni razlog zbog čega se njegovi komadi veoma dugo igraju od Japana do Amerike”, dodaje on.

Đurović upoređuje Kovačevića sa velikanima poput Branislava Nušića i Jovana Sterije Popovića, jer Kovačevićeva djela krasi neopisivo poznavanje mentaliteta.

“Neopisivo poznavanje mentaliteta - kakvo imamo u djelima Jovana Sterije Popovića i Branislava Nušića - i svojevrsna, autentična duhovitost su značajno doprinijeli da se Kovačevićeva dramska djela izvode veoma često u balkanskim teatrima i da imaju fantastičnu komunikativnost sa gledaocima i samim tim dug i uspješan pozorišni život”, smatra Đurović.

Đurović ističe da u Kovačevićom pozorišnom jeziku najviše uživaju glumci dok reditelji nalaze izazove u njegovim dramama.

“U njegovom pozorišnom jeziku i veoma neobičnim i zanimljivim ulogama ponajviše uživaju glumci, a drame su za reditelje veoma izazovan scenski predložak čiju svaku riječ valja poštovati. Jedinstvenost Kovačevićevih drama koje su žanrovski tragikomedije su poznate i po tome što su ispisane sa detaljnim didaskalijama u kojima uživaju i čitaoci što nije baš svojstveno dramskoj literaturi”, ističe reditelj.

Đurović smatra da svako vrijeme ima svoju umjetnost, pa tako i pozorište se mijenja pod vjetrom društvenih promjena što utiče na rad i kvalitet same umjetnosti.

“Stara i dokaziva istina je da svako vrijeme ima svoju umjetnost! Pozorišna kao i sve umjetnosti se vremenom mijenjaju naročito tokom društveno-političkih promjena. Naša višedecenijska tranzicija koja je imala i u manjoj ili većoj mjeri ima i sada oblik društvene izbezumljenosti, a čiji se kraj ne nazire, uticala je i utiče na umjetnost i umjetnike. Od antičkih vremena do danas bez glumaca pozorišna umjetnost ne postoji. Zbog toga sam oduvijek vjerovao i vjerujem da je rad sa glumcima najzanimljiviji i najkreativniji rediteljski izazov bez obzira na kompleksnost i slojevitost rediteljske profesije”, smatra on.

Đurović, međutim, dodaje kako uprkos takvim faktorima, rad sa ansamblom “Kumova” je bila veoma dobar.

“Uprkos aktuelnom balkanskom tranzicionom teatarskom stvaralaštvu koju karakteriše specifičan profesionalizam, moja saradnja sa ansamblom ‘Kumova’ je bila veoma dobra. Pozorišno iskustvo ovdašnjih i beogradskih glumaca, njihova sinergija, kolegijalna saradnja, a posebno njihov talenat i posvećenost su značajno doprinijeli da u relativno kratkom periodu uradimo predstavu kakvu smo željeli. Naravno, ogroman doprinos je imala prvorazredna autorska ekipa i izuzetno profesionalna organizovanost uprave Nikšićkog pozorišta, koje je premijerom “Kumova” proslavila 140 godina postojanja”, dodaje Đurović.

Komentarišući tematiku same predstave, Đurović je kazao kako je Balkan specifičan zbog velike brižnosti i humanosti prema životinjama, što je u snažnom kontrastu sa međuljudskim odnosima.

“Ljudsko i i životinjsko carstvo je neodvojivo. Rijetki su ljudi koji nisu dio života a neki i cijeli život proveli u suživotu sa životinjama. U ne tako davnim vremenima životinje su bili glavni hranioci čovjeka. Naročito u selima. Djetinjstvo i ranu mladost sam proveo u selu i danas se s nostalgijom prisjećam naših životinja posebno konja i pasa. Balkanski prostor je i u tom smislu specifičan jer je kroz istoriju opstao zahvaljujući domaćim i divljim životinjama. U savremenom svijetu, a i u balkanskim gradovima sve više susrećemo ljude sa životinjama, posebno sa psima i mačkama. Posebno je vidljiva i zanimljiva brižnost i humanost ljudi prema životinjama koja je, nažalost, rijetko vidljiva u odnosu ljudi sa ljudima”, kazao je on.

Ističući centralne teme predstave “Kumovi”, Đurović smatra da kroz aktuelnu društvenu dehumanizaciju čovjeka ostaje samo da se transformiše u psa.

“Kovačević je zahvaljujući budističkoj reinkarnaciji, koja mu je omogućila da rijetko zanimljivu i originalnu priču duhovito naslika, i da nam da savremenu, aktuelnu i priličnu tragičnu društvenu zbilju. Svakodnevica nezaposlenog građanina koji je žrtva aktuelne korupcione, kriminalne i po narod tragične vlasti - živeći u prividnoj slobodi i porodici koja se polako raspada - vješto mu oduzima elementarnu ljudsku slobodu, osiromašuje ga, osamljuje i udaljava od ljudi i on tugujući za svojim preminulim prijateljem jedine prijatne trenutke i ljubav doživljava u druženju sa psom. Ne znajući da je u psećoj duši duša njegovog jedinog stvarnog prijatelja i kuma. Predstava ‘Kumovi’ duhovito prikazuje savremene pojedince i njihove međuljudske odnose sa idejom da između ostalog suštinski ubjedljivo i uvjerljivo predoče gledaocu da takav društveni sistem uništava elementarne i najbitnije ljudske osobine: istinu, moral, prijateljstvo i ljubav”, smatra Đurović.

Prema Đurovićevom mišljenju, žanr tragikomedije predstavlja najkomunikativniji način da se prenese tragična realnost života.

“Književna i teatarska umjetnost nas neprestano uvjerava i uči da u uređenim društvenim sistemima cvjeta tragedija, a u neuređenim komedijama. Tragikomedija je specifičan dramski žanr koji - po mom teatarskom mišljenju - na najbolji i najkomunikativniji način zahvaljujući komičnim elementima suštinski govori o nemiloj realnosti i prilično tragičnoj životnoj stvarnosti. Nerijetko je naša životna realnost do te mjere apsurdna da je maštovitija od mašte bilo kog umjetnika”, ističe on.

On dodaje da prilično tragična balkanska prošlost zahtijeva ljekovitost komedije jer komedija pomaže gledaocu da prepozna društvenu realnost.

“Otužna i prilično tragična balkanska društvena prošlost, a u nemaloj mjeri i sadašnjost kao i specifičan mentalitet, skromna obrazovanost umotana u nerijetke pojedinačne genijalnosti je životna zbilja koja inspirativno djeluje na raznolike umjetnosti, a kada je riječ o teatru posebno na tragikomediju. Komični elementi su ljekoviti jer pomažu i gledaocu i čitaocu da prepozna i razumije objektivnu društvenu zbilju koja u velikoj mjeri utiče na njegov i ljudske živote. Smijeh je ljekovit”, dodaje Đurović.

Govoreći o svojoj ulozi kao reditelja, Đurović smatra da u modernom teatru je sve prisutnije bavljenje formom ali on ističe nužnost ozbiljnog poštovanja izabranog pozorišnog komada.

“Svaki dramski tekst je suštinski scenski predložak, koji je uglavnom pisan da bude scenski izvođen. Vidljivo je da se savremeni teatar zarad modernosti sve više bavi formom nego sadržajem i nedovoljnim poštovanjem dramskog teksta. Zbog toga se sve rjeđe izvode klasični dramski komadi, a i kada se postavljaju na scenu nerijetko reditelji ih drastično štrihuju i dopisuju. Svakako da ti pozorišni pokušaji i teatarska istraživanja donose neka zanimljiva savremena i moderna iščitavanja, a vrijeme će najbolje pokazati njihov učinak. S obzirom da reditelj ima mogućnost izbora dramskog teksta smatram da izabrani komad zaslužuje ozbiljno poštovanje jer reditelj ima mnogo mogućnosti da iščitavanjem i saradnjom sa scenografom, kostimografom, kompozitorom i prevashodno sa glumcima osmisli smislenu predstavu, koja će biti aktuelna, gledaocima razumljiva i zanimljiva, a posebno glumcima čija je radost igre preduslov kvalitetne predstave”, smatra on.