Priča o različitim svjetovima i ženski manifest: Danski, a naš - film “Dom” Marijane Janković

U vrijeme kad se u zapadnoj filmskoj produkciji pojavljuje sve više filmova koji ne samo da se bave temama o životu različitih etničkih grupa koje su se doselile na Zapad zbog ovih ili onih razloga, nego je sve više takvih filmova koje kao autori potpisuju stvaraoci koji i sami dolaze iz tih sredina.

U samoj Danskoj, u kojoj je tradicija nordijske kulturne zatvorenosti dosta dugo odolijevala i samo se sporadično otvarala za kulturne upliva sa strane, radikalno otvaranje te vrste nije dolazilo u obzir. Tako su se samo tu i tamo pojavljivala literarna djela i skromni filmski produkti autora koji su imali drugačiju etničku zaleđinu, u odnosu na domorodačke Dance. Tek u novije vrijeme pojavljuju se autori poput Omara Shargawia i Ulaa Salima, čiji filmovi se prikazuju u svim vodećim bioskopima ove zemlje.

Kad smo u pitanju mi koji smo u Dansku došli kao doseljenici sa prostora bivše Jugoslavije, iako smo dosta brojni, do sada se nismo mogli pohvaliti nekim značajnijim učešćem u produkciji danske kinematografije. Osim nekolicine studentskih filmova napravljenih na završnim godinama studija, nije bilo većih i umjetnički značajnijih ostvarenja.

Istina, na nivou glumačke izvedbe, polučen je lijep, pa može se reći i zavidan uspjeh. Na ono što je napravio Dejan Cukić, glumac koji se u potpunosti ostvario kroz više nego brojne filmske uloge u čitavoj Skandinaviji, te Slavko Labović, sa isto tako brojnim ulogama, pa onda, jedno vrijeme vrlo popularni Zlatko Burić, došle su glumice Marijana Janković i Danica Ćurčić. Posljednje dvije su ukupnu svoju glumačku karijeru uspješno provele kroz danska pozorišta, a pogotovo kroz brojne i prestižne uloge na malom i velikom ekranu.

A sada se, koristeći talas opšteg, iako još uvijek opreznog otvaranja prema autorima s etničkim begraundom, Marijana Janković odvažila da napravi jedno filmsko ostvarenje u kojem je ona ne samo jedan od glavnih protagonista filma, nego je i šef parade, a to će reći, ništa manje nego sam režiser filma. Po vlastitom filmskom scenariju i okupljajući glumačku ekipu koja primarno govori naš jezik, uz danske glumce koji su imali za cilj da daju autentičnost svemu, Jankovićki je pošlo za rukom da ispiča priču sa kojom se može identifikovati ne samo naša, najvećim dijelom crnogorska populacija, pošto se o njoj uglavnom radi u filmu, nego da kroz nju i ostale etničke grupe doseljenika vide sebe. Ako ništa drugo, a ono da poguraju procese koji će iznjedriti autore iz njihovih vlastitih redova, a koji će njihovu kolektivnu migrantsku traumu iznijeti na svjetlost dana. Autorka ovih redova je sjedila u bioskopu u neposrednoj blizini dviju djevojaka s poljskim begraundom koje su u spontanom razgovoru nakon filma izrazile takva očekivanja, i same dirnute snagom upravo odgledanog filma. Snagom filmske priče koja ih je snažno uvukla u svoj emotivni vrtlog.

Filmski jezik

Poštujući u potpunosti zahtjeve skandinavskog filma koji je oduvijek birao laganiji, gotovo romaneskni, mogli bismo reći, usporeni i tromi tempo, Marijana Janković je uspjela da vrlo dopadljivim filmskim jezikom dovede priču svog filma prvijenca do kraja. Mislimo i da joj je pošlo za rukom da opravda izbor samog naziva filma, da problematizuje u totalitetu pitanje ‘šta je dom’, da li je dom živo biće, ili statična tvorevina vezana za građevinu, kuću, te kako taj isti dom resetirati u novim, prilično nepoznatim uslovima. Šta to što se zove dom daje njegovim članovima, postavljeno je više nego trasparentno u mnogo navrata. Pogotovo je aktuelizirano pitanje uloge članova te zajednice, tim prije što se oni iz skromnih crnogorskih uslova u periodu nastupajuće katastrofe kakva je bila raspad bivše, socijalističke Jugoslavije, moraju preseliti u jednu državnu zajednicu kakva je Danska, koja će zahvaljujući svojoj ekonomskoj superiornosti pomoći da porodica opstane.

Ne zato što ostali glumci, Zlatko Burić, ili Nada Šargin na pr, nisu dorasli svojim ulogama, naprotiv, odlično su se snašli u svojim ulogama, prvi u ulozi strica, druga u ulozi majke Vere, Dejan Cukić je kao pater familijas podnio najveći teret. Cukiću je apsolutno pošlo za rukom da izrazi tu, gotovo nevjerovatno tešku ulogu koju je patrijarhalno društvo natovarilo na muškarca, tražeći od njega da u svim, ama baš svim situacijama, ima rješenje. Ocu u ulozi Dejana Cukića pošlo je za rukom da pokaže i koliko je to nepotrebno u novim uslovima, koliko je sraslost s patrijarhalnim klišeom katkad kontraproduktivna, pa ako ćemo biti pošteni ta tako shvačena uloga muškarca je već uveliko postala donkihotovska. Tako na pr. njegovo teatralno odbijanje da njegova mala kćerka Maja, koju maestralno glumi Tara Čubrilo prodaje na ulici šolje koje je sama oslikala i tako doprinese popravljanju porodične ekonomije, ili odbijanje da reorganizuje i obnovi odnose sa svojim sinovima na malo ležernijim osnovama, pokazuje koliko je nesavitljivost i neadaptivnost ovog modela zajednice kakav je patrijarhalni model porodice, zapravo kriv za neke nesreće njenih članova, koje se možda nisu mogle izbjeći, ali su se svakako mogle umanjiti.

Istorijski kontekst filma praćen je kroz fudbal, svima poznatu priču o uspjehu jugoslovenskog fudbala u kvalifikacijama za evropsko prvenstvo 1991, a čiji su Danci postali pobjednici diskvalifikacijom te iste Jugoslavije, koja je baš zbog njega, tog rata, morala da se povuče.

Naročito je efektno, ne pokazujući već otrcane inserte same finalne utakmice tog prvenstva, nego pokazujući brojne danske zastave na bakonima susjednih zgrada, prema kojima je u tom trenutku uperen pogled oca (Dejana Cukića), pokazano svježim filmskim jezikom nešto što smo znali i vidjeli toliko puta.

Puno je vanrednih filmskih detalja u ovom filmu, a pogotovo je puno dilema na koje je film ukazao i ostavio ih otvorenim da prosto zjape, dajući tako svakome od nas šansu da dalje propituje i traži odgovore.

Kao jednu od najvažnijih izdvajamo dilemu koja stoji na samom kraju filma. To je ona koja kao krucijalnu dilemu izdiže pitanje: “Da li je ova odiseja, ovo izmještanje porodice iz njenog prirodnog okruženja, imalo uopšte nekog smisla i šta je uopšte njoj, toj porodici donijelo?” To je završna scena koja se odvija na jednom seoskom groblju u Crnoj Gori, tamo gdje se praktično zatvara krug, jer tu je sve i počelo, tu je pala odluka da se krene na put u neizvjesno. Na tom groblju se susreću Maja, kao odrasla osoba koju glumi sama Marijana Janković, i njen brat Miloš. Drugi brat Ivan ostao je u Danskoj i nalazi se u jednom od danskih zatvora. Miloš je prikazan kao pristojan, mlad i porodičan čovjek koji za razliku od brata Ivana preuzima odgovorno svoju ulogu oca porodice, kao uostalom, što mu je i otac radio. On dočekuje i inscenira doček sestre, tražeći od svoje male kćerke da joj pokloni cvijeće i da joj ga ceremonijalno preda. Preda kao priznanje za sve što je učinila kao predvodnik porodice u novim uslovima. Da jedna žena može biti pater familias, da to ne mora biti muškarac kako smo navikli, možda je i najsnažnija poruka ovog filma. Filma koji vrvi od ovih i sličnih poruka, iako su naše žene generacijama ponavljale svojoj djeci: “Uradi kako ti otac kaže”. Bile, može se reći, prave vestalke patrijarhalnih društvenih vrijednosti, kao što je i mama Vera radila prije putešestvija u Dansku. Film Marijane Janković je zbog toga i neka vrsta ženskog manifesta, vapaja da se odgovornost među polovima podijeli. Podijeli na dobrobit svih porodičnih aktera, ali ne samo njih nego i na dobrobit cijelog društva koje će dobiti novu šansu da prodiše, a možda čak i da doživi pravu renesansu.