Osmijeh bez dovoljno ljubavi

„Osmijeh za Mariju Mihailovič“, predstava Gradskog pozorišta sinoć premijerno izvedena na matičnoj sceni, za koju tekst i režiju potpisuje Obrad Nenezić, počiva na premisi koja otvara prostor za zanimljivo i slojevito scensko istraživanje ljubavi u vremenu obilježenom ideološkim podjelama i istorijskim sukobima. Međutim, uprkos potencijalu takvog pristupa, predstava ne uspijeva da izgradi dovoljno uvjerljivu emocionalnu osnovu na kojoj bi počivala njena priča. Odnos Marije i Ljuba Čupića trebalo bi da bude njeno središte, ali između likova ne nastaje bliskost koja bi publici omogućila da povjeruje u njihovu ljubav niti da osjeti njenu težinu onda kada se ona nađe pred iskušenjima.

Upravo se tu nalazi i najveća propuštena prilika predstave. Ljubavna priča smještena u širi istorijski i ideološki kontekst mogla bi da ponudi mnogo više od ilustracije sukoba između suprotstavljenih svjetonazora. Takav okvir otvara mogućnost da se kroz intimnu sudbinu pojedinca progovori o vremenu u kojem ideologije, politička pripadnost i kolektivni identiteti određuju ne samo javni život već i najličnije ljudske odnose. Ipak, da bi taj pristup dobio punu snagu, potrebno je da publika najprije povjeruje u ljude čiju sudbinu prati. U „Osmijehu za Mariju Mihailovič“ upravo taj temelj ostaje nedovoljno izgrađen, zbog čega ni potencijalna tragedija njihovog odnosa ne uspijeva da ostvari očekivani emocionalni učinak.

Umjesto da se razvija oko odnosa Marije i Ljuba, predstava se postepeno opterećuje nizom dodatnih sadržaja, scenskih situacija i pasaža koji ne doprinose uvijek razvoju osnovne priče. Njena dramaturgija kao da ne uspijeva da odredi šta je zaista važno, pa se pojedini motivi uvode i razvijaju bez dovoljno jasne funkcije u cjelini. Posljedica je predstava koja ima mnogo toga da kaže, ali teško uspostavlja hijerarhiju između svojih ideja. Umjesto da se različiti elementi međusobno dopunjuju i vode ka jasnijoj poenti, oni često ostaju rasuti, prekidajući kontinuitet priče i udaljavajući publiku od njenog emotivnog središta.

Dodatni problem predstavlja način na koji se ljubavna priča širi prema opštem ideološkom performansu, u kojem se istorijski sukob između fašizma i komunizma nameće kao sve dominantniji okvir predstave. Takav zaokret sam po sebi ne mora biti problematičan. Naprotiv, ideološki sukob mogao bi da produbi priču o dvoje ljudi, pokaže kako istorija ulazi u njihove živote i kako se velike političke podjele prelamaju kroz intimne sudbine. Međutim, kada taj širi kontekst počne da potiskuje samu priču, postaje nejasno šta bi trebalo da bude emocionalno i dramaturško uporište predstave. Ljubav ostaje najavljena kao centralna tema, ali se njeno mjesto postepeno ustupa sveopštijoj slici ideološkog i mitskog sukoba.

U tom smislu, problem nije u ambiciji da se ispriča šira priča, već u načinu na koji se ona povezuje sa sudbinama likova. Umjesto da istorija i ideologija dobiju ljudsko lice kroz odnos Marije i Ljuba, njihova priča kao da postaje tek jedan od elemenata mnogo šireg scenskog iskaza. Time se gubi mogućnost da upravo ljubav bude ono kroz šta će publika razumjeti težinu istorijskih okolnosti. Ideje ostaju prisutne, ali ne dobijaju dovoljno snažno emocionalno uporište koje bi ih učinilo više od deklarativnog ili ilustrativnog iskaza.

Sama premisa da je slavni osmijeh Ljuba Čupića posvećen Mariji od predstave traži da taj osmijeh opravda dubinom njihovog scenskog odnosa, koji ostaje prilično površan i nedovoljno obrađen. Da bi završni postupak predstave, po kojem ona nosi ime, imao željeni uticaj, jednostavno je potrebno da publika tu ljubav doživi na sceni.

Ovaj problem posebno dolazi do izražaja u odnosu glumačkih scena i muzičkih segmenata. U pojedinim intimnijim trenucima predstava uspijeva da uspostavi neposrednost i otvori prostor za uvjerljiviji odnos između likova. Međutim, takvi trenuci često se prekidaju prelaskom u pjesmu, koja ne uspijeva da preuzme i produbi već uspostavljenu emociju. Umjesto da muzika bude prirodni nastavak dramske situacije, ona nerijetko narušava njen ritam. Problem dodatno pojačavaju melodije i samo pjevanje, koji ne uspijevaju da ostvare željeni intenzitet, pa ono što je prethodno djelovalo intimno i potencijalno snažno gubi na uvjerljivosti.

Zanimljivo je da pojedine scene pokazuju više razigranosti i scenske živosti. U njima se povremeno otvara prostor za neposredniju igru i situacije koje djeluju kao da bi mogle da se razviju u nešto sadržajnije. Ipak, ni taj potencijal ne uspijeva da se održi. Čim se predstava vrati muzičkim segmentima, dinamika se prekida, a njeni elementi ponovo počinju da djeluju kao odvojeni dijelovi cjeline koja teško pronalazi sopstveni ritam.

Zato taj problem nije nužno pitanje forme, već njenog tretmana. Onda kada predstava uspije da uspostavi odnos, emocija koja se izgradi u scenskoj igri ne pronalazi način da se prenese u pjesmu. Tako iz Marijinih suza u jednom trenutku prelazimo u osmijeh i ples, što postaje paradoksalno.

Na kraju, „Osmijeh za Mariju Mihailovič“ ostaje primjer predstave u kojoj ambicija nadilazi ostvarenje. U premisi postoji mogućnost da se kroz intimnu ljubavnu priču istraže istorija, ideologija i sudar velikih kolektivnih narativa sa pojedinačnim životima. Međutim, da bi takav pristup dobio punu snagu, bilo je potrebno više dramaturške discipline, jasnije usmjerenje i, prije svega, uvjerljiviji odnos glavnih likova. Umjesto da se svi elementi predstave postepeno slivaju u završni emocionalni i značenjski vrhunac, oni se međusobno nadmeću za pažnju, ostavljajući utisak cjeline koja nije uspjela da prepozna sopstveno težište.

Najveće razočaranje zato nije u tome što predstava pokušava da obuhvati previše, već u tome što u tom pokušaju propušta da ostvari ono što je moglo biti njeno najvažnije uporište – priču o ljubavi u svijetu koji joj ne ostavlja mnogo prostora. Upravo je u toj jednostavnoj, ali potencijalno dubokoj ideji ležala mogućnost za predstavu koja bi na kraju mogla da ostavi snažan trag. Umjesto toga, „Osmijeh za Mariju Mihailovič“ ostavlja utisak nedovoljno artikulisane cjeline u kojoj se zanimljiva početna zamisao gubi između brojnih scenskih postupaka i ideja koje ne uspijevaju da se sjedine u uvjerljivu priču.