Želja za novim značenjem

Kanađanka En Karson je tek 19. žena koja je dobila Nobelovu nagradu, najprestižnije svjetsko priznanje za književnost.

Nobelovu nagradu je dobila “zbog njenog smjelog i inventivnog opusa koji je, u razigranom dijalogu sa klasičnom tradicijom, stvorio nove oblike savremene književnosti”, piše u obrazloženju Žirija iz Stokholma.

“Noks” je nezaboravno djelo 76-godišnje En Karson, dodaju. Objavljeno 2010. godine, djelo je napisano u znak sjećanja na njenog brata Majkla, koji je misteriozno nestao prije smrti u Danskoj 2000.

U djelu je opipljiv dubok osjećaj gubitka.

Njena književna djela su hvaljena i zato što često prelaze granice poezije, fikcije i nauke. Karson je prevodila starogrčku književnost i profesorka je klasičnih nauka više od 30 godina na poznatim univerzitetima u Kanadi i SAD.

Ingrid Karlberg, stalna sekretarka Švedske akademije, kako prenosi BBC, rekla je da je telefonom saopštila vijest dobitnici neposredno prije javnog objavljivanja.

“Imala je vremena da mi kaže da je trenutno na Islandu, gdje sluša vjetar”, rekla je Karlberg. “Bila je iznenađena, ali veoma srećna. To sam mogla da čujem u njenom glasu.”

En Karson je rođena je 1950. godine u Torontu, u Kanadi.

Skoro sva njena književna produkcija usredsređena je na presjek između filološke opsesije riječima i želje za novim značenjem.

Objavila je niz značajnih djela tokom 1990-ih. Među njima je i “Esej o staklu” (The Glass Essay) u zbirci “Staklo, ironija i Bog” (Glass, Irony, and God) 1995. Krajem 1990-ih, objavlila je “Autobiografiju Crvenog: Roman u stihu” (Autobiography of Red: A Novel in Verse), često proglašavano za njeno najznačajnije djelo.

Po sopstvenom priznanju, etimologiju riječi je identifikovala kao polaznu tačku za cjelokupan njen rad, kažu iz Nobelovog komiteta.

Dosadu je jednom prilikom opisala kao njenog najvećeg neprijatelja.

Sa dosadom se u svojim djelima suočavala oštrim humorom.

The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos (“Lepota muža: Fikcionalni esej u 29 tango plesova”) objavljena 2001. godine, govori o oštroj svađi sa mužem koji vara, a svaka od poetskih epizoda počinje stihom pjesnika Džona Kitsa.

U razgovoru za “Kenjon rivju” En Karson je nedavno objasnila da polazi od gramatike, sintakse i aluzija izvornika, nastojeći istovremeno da jezik ostane živ.

Njena važnost proizlazi iz tog spoja preciznosti i slobode: književni eksperiment kod nje odgovara složenosti iskustva, a misao i osjećanje stalno mijenjaju jedno drugo.

U regionu su objavljene brojne njene knjige, “Ljepota muža”, “Kratka slova”, “Autobiografija Crvenog”, kod izdavača u Zagrebu, Novom Sadu i Kraljevu.

U eseju “Pleši En, pleši” iz 2021. Vladimir Stojnić, povodom novosadskog izdanja knjige “Ljepota muža”, piše:

“Šta je zapravo Lepota muža: esej, poezija, roman u stihovima, fiktivna ispovest (eto paradoksa), autofikcija, filozofski dijalog sa izabranom literaturom, uz obilje inkorporiranih aluzija i citata, epistolarna forma ili možda, s obzirom na često prisutnu dijalošku osnovu: dramski tekst? Sve to pomalo i ništa od toga u potpunosti. Hibrid par excellence. Iako postoji blago pomeranje u prevodu podnaslova, gde “fictional essay” nije prevedeno kao književni (fikcionalni), već kao pesnički esej, ne dam se zavesti poezijom. Označiću zato Lepotu muža samo kao: knjigu.

Pošto se prikazi knjiga, čak i kada su esejizirani i subjektivni, pišu kako bi delo približili čitaocima, ovde ću se zaustaviti kako bih se sa književnog žanra knjige prebacio se na njenu tematiku. Kako sam već naveo, Lepota muža može se čitati i kao roman u stihovima jer su pojedinačne tekstualne celine povezane radnjom i likovima, pa se knjiga, kolokvijalno rečeno, može i “prepričati”. U njoj se lirska subjektica priseća neuspešnog braka, i svoje opsednutosti nevernim suprugom što obuhvata, pored konkretnih, tzv. životnih epizoda vezanih za tu zajednicu, i brojne digresije koje funkcionišu kao svojevrsni tok svesti, gde se sa životom obilato prepliću literatura i umetnost uopšte. Supružnici su se upoznali kao tinejdžeri, u školi, njena majka nije odobravala ovu ljubav, brak je trajao samo godinu dana, on je nakon preljube pobegao u Rio, kasnije se ponovo oženio i dobio decu, dakle: sve opšte mesto do opšteg mesta.

Ali naravno, puko detektovanje “radnje” knjige pokazuje se kao nedovoljno jer se forma i sadržina u Lepoti muža prepliću i međusobno podupiru, u nerazlučivosti. Čitava knjiga upravo se i ostvaruje u naponu i kontrastu koji postoji između klišetirane radnje ljubavnog romana, i visoko aluzivne, modernističke pesničke forme.

(…) Lepota muža sastoji se od 30 autorskih tekstova/pesama, od kojih su 29 numerisani i označeni u podnaslovu knjige kao plesovi tanga, i 30 odabranih citata engleskog romantičarskog pesnika Džona Kitsa.

Čitajući dalje knjigu susrećem se sa dihotomijama, klišeima datim kroz binarne opozicije: muž je dominantan, voljen, čak i deifikovan na više mesta, vlasnik svoje sudbine i aktivan, a žena je podređena, ljubomorna i pasivna. Dok on radi stvari, njoj se stvari događaju. Međutim, nudeći ove stereotipe, En Karson ih podvrgava analizi, pa onda i dekonstruiše, na suptilan način, generalno, ali i detaljima”, naglašava Stojnić.

Prošle godine, Nobelovu nagradu je dobio mađarski pisac Laslo Krasnahorkai.

Nobelova nagrada za književnost dodjeljuje se od 1901, a četiri puta je dvoje pisaca podijelilo priznanje.

Posljednja žena koja je dobila nagradu bila je Južnokorejka Han Kang 2024.

Nobelova nagrada se dodeljuje za životno djelo. Laureat dobija 12 miliona švedskih kruna (nešto više od milion eura).

K.V.