U Evropskom centru za nuklearna istraživanja CERN kod Ženeve, antimaterija je prvi put transportovana van laboratorije – i to kamionom. To je ogroman uspjeh za nauku. Ali zašto?
Prema savremenoj nauci, naš Univerzum je nastao Velikim praskom (Big Bang). Prema zakonima fizike, tom prilikom je trebalo da nastanu jednake količine materije i antimaterije.
To su čestice gotovo identične običnoj materiji, osim što su im električno naelektrisanje i magnetni moment obrnuti. Kada se sudare, međusobno se poništavaju i pritom oslobađaju ogromne količine energije, u zavisnosti od mase uključenih čestica. To znači da bi Univerzum poslije Velikog praska vrlo brzo postao potpuno prazan.
Međutim, činjenica je da naš Univerzum nije prazan i da pretežno sadrži materiju, dok je antimaterija skoro potpuno nestala. Ta neravnoteža (naučnici govore o asimetriji) decenijama ih zbunjuje. Postavlja se pitanje "greške" i traži odgovor na to zašto je materija preživjela? Odnosno, otkud mi, naša planeta Zemlja i sve što postoji.
To bi ukratko bio cilj istraživanja u CERN-u.
Šta je CERN?
CERN (Evropska organizacija za nuklearna istraživanja) je najveća laboratorija za fiziku čestica na svijetu, smještena na granici Švajcarske i Francuske. To je jedino mjesto na planeti gdje se antimaterija proizvodi u dovoljnim količinama za istraživanje.
To je internacionalna organizacija osnovana 1954. godine. Jugoslavija je bila jedna od 12 država osnivača, ali je istupila iz članstva 1961. godine zbog visokih troškova članarine. Srbija je od 2019. postala punopravna, a Hrvatska pridružena članica CERN-a.
Više od 17.000 ljudi iz više od 110 nacija radi zajedno na raznim projektima. Samo nešto više od 20 odsto njih su fizičari, dok čak 77 odsto čine inženjeri.
Kako se vrše istraživanja?
Uređaji koje CERN koristi su, na primjer, poznati džinovski akceleratori čestica – Veliki hadronski sudarač (LHC), podzemni prsten obima 27 kilometara, kao i detektori čestica. Akceleratori dovode čestice do visokih energija prije nego što se sudare, dok detektori posmatraju i bilježe rezultate tih sudara.
Manje su poznati Antiprotonski usporavač (AD) i manji prsten ELENA, obima oko 30 metara. U njima se antiprotoni (antimaterija) usporavaju do ekstremno niskih energija. Tek tada oni mogu biti uhvaćeni u magnetne zamke i sačuvani od kontakta sa materijom. Takvo skladištenje antimaterije uspješno je izvedeno na period od godinu dana.
Iako je CERN naučni gigant, on je "previše bučan" za najfinije eksperimente. Veliki akceleratori stvaraju magnetne smetnje koje onemogućavaju ultra-precizna mjerenja.
Da bi se otkrilo zašto svemir uopšte postoji, čestice moraju da se transportuju u "tiše" laboratorije, poput onih u Njemačkoj, na Univerzitetu "Hajnrih Hajne" u Diseldorfu ili na Lajbnic Univerzitetu u Hanoveru, gdje su mjerenja i do 1.000 puta preciznija.
Ali kako transportovati izuzetno osjetljivu antimateriju, što je veliki izazov već unutar laboratorijskih uslova, a kamoli napolje, na putu?
Šta su 24. marta 2026. postigli naučnici i inženjeri?
Prvi put u istoriji, antimaterija je uspješno izvezena iz zgrade laboratorije – transportovana kamionom. Vozilo je krenulo u 10 ujutro, išlo brzinom od 42 km na sat i, u okviru kompleksa CERN-a, napravilo dva kruga. Vožnja je trajala pola sata.
U specijalno konstruisanoj "Peningovoj zamci", teškoj skoro tonu i napravljenoj namjenski za ovaj transport, 92 antiprotona su "lebdjela" u vakuumu pomoću superprovodljivih magneta na temperaturi bliskoj apsolutnoj nuli.
Ova probna vožnja dokazala je da antimaterija može da preživi truckanje i vibracije na putu.
Ovaj uspješan test je samo početak. Cilj je da se vrijeme skladištenja antiprotona u pokretnoj zamci produži sa sadašnja četiri sata na osam do dvanaest sati. To bi omogućilo da "paketi" antimaterije iz Ženeve bezbjedno stignu do laboratorija širom Evrope. Na primjer, put od Ženeve do Diseldorfa traje oko osam sati, što je inženjerski izazov koji naučnici moraju riješiti prije prve velike isporuke.
Da li je transport antimaterije opasan za ljude i okolinu?
U eksperimentima CERN-a koriste se ekstremno male količine antimaterije – ovog puta 92, a u budućnosti se planira oko 1.000 čestica.
Da nešto otkaže ili se desi sudar na putu, antiprotoni bi jednostavno nestali u bljesku koji bi registrovali samo osjetljivi instrumenti (osciloskopi). Za okolinu i ljude takvi transporti su potpuno bezopasni – jedini pravi rizik je gubitak višegodišnjeg naučnog rada.
Bonus video:
