Grenland "zaledio" Podgoricu: Kriza oko arktičkog ostrva se pojačava, NATO u rascjepu, Crna Gora se ne izjašnjava

Globalna kriza zbog Grenlanda, izazvana prijetnjom američkog predsjednika Donalda Trampa da će - i silom, ako bude potrebno - zauzeti to ostrvo, otvorila je pitanje kako Crna Gora treba da se postavi prema tome, u trenutku kad su NATO i Evropska unija (EU) pod pritiskom Sjedinjenih Američkih Država (SAD). Sagovornici “Vijesti” poručuju da Podgorica mora poštovati međunarodno pravo, ali i izaći iz okvira pukog “zaklinjanja” u saveze, vodeći odmjerenu i strateški utemeljenu spoljnu politiku.

Komentarišući pojačani Trampov pritisak da preuzme arktičko ostrvo bogato mineralima, nekadašnji šef crnogorske diplomatije Miodrag Lekić rekao je da, iako se u svijetu dešavaju velike promjene s dalekosežnim posljedicama i iako je došlo do “jakog ubrzanja istorije”, u Crnoj Gori mnogo toga ostaje usporeno ili čak bez reakcija.

“Spoljnopolitičke izjave svesti na zaklinjanje u NATO i EU, i to baš u momentu kad su se obje međunarodne organizacije ozbiljno zaljuljale s neizvjesnim nastavkom - zvuči, najblaže rečeno, neozbiljno”, ocijenio je on za “Vijesti”.

S druge strane, profesor na Univerzitetu “Džons Hopkins” u Vašingtonu Siniša Vuković tvrdi da Crna Gora, u slučaju Grenlanda, treba da se pozicionira kao lojalan saveznik koji poštuje međunarodno pravo, odnosno da podrži teritorijalni integritet Danske, računajući da će američke institucije i sistem, na kraju, obuzdati radikalne Trampove poteze, prije nego što dođe do “nepovratnog loma” u Alijansi.

“Kao država koja je u NATO-u, ali i kandidat koji teži EU, Crna Gora mora pažljivo kalibrisati svoju poziciju”, kazao je on redakciji.

Vuković navodi da unutrašnje neslaganje u Vašingtonu po pitanju Grenlanda treba da bude ohrabrenje Podgorici da ova eskalacija nije trajna promjena američke politike, već trenutna strateška kalkulacija jedne administracije.

“Stoga, najmudriji potez je tiho, ali čvrsto usklađivanje s politikom EU, koja nudi stabilniji i predvidljiviji okvir zasnovan na pravilima, dok trenutni kurs Vašingtona nudi neizvjesnost”, poručio je sagovornik.

Iz Ministarstva vanjskih poslova juče nijesu odgovorili na pitanja “Vijesti” kakav je stav Vlade u vezi s Grenlandom, s obzirom na to da je Crna Gora članica NATO-a.

Ni predsjednik Crne Gore Jakov Milatović nije odgovorio na pitanja redakcije, ali je na mreži “Iks” objavio da Crna Gora poštuje pravo građana Grenlanda na samoodređenje, kao i njihovu odluku da budu dio Danske.

“Očekujem da Vlada zauzme jasne i dosljedne stavove kako po ovom, tako i po drugim važnim geopolitičkim pitanjima”, napisao je Milatović.

Tramp je posljednjih dana pojačao pritisak da SAD preuzme kontrolu nad Grenlandom - ostrvom koje je autonomna teritorija u sastavu Danske - uz poruke da je to pitanje bezbjednosti i Sjedinjenih Država i EU. Njegova ideja da Grenland postane dio SAD-a nema podršku u Kongresu, gdje su brojni članovi, uključujući i republikance, javno izrazili rezervu ili otvoreno protivljenje takvom pristupu.

Danska i vlasti Grenlanda odbijaju ideju o preuzimanju, a Kopenhagen je najavio jačanje vojnog prisustva i bezbjednosnih mjera na ostrvu i kroz NATO okvir.

Tramp je spor “prebacio” i na trgovinski teren, dodatno pojačavajući pritisak - najavio je, od 1. februara, carine od deset odsto prema više evropskih zemalja koje se protive njegovoj namjeri da preuzme Grenland, uz mogućnost da budu povećane.

Predsjednik Francuske Emanuel Makron je zauzeo tvrđi stav od većine EU lidera - “gurao” je ideju da EU aktivira najjače instrumente protiv ekonomskog pritiska (protivmjere, tzv. “trade bazooka” ili Instrument protiv prinude (Anti-Coercion Instrument, ACI) i poslao je, s više NATO partnera, vojnike na Grenland.

Tramp je zatim objavio privatnu poruku od Makrona u kojoj francuski predsjednik navodi: “Ne razumijem šta radite po pitanju Grenlanda”. Takođe je zaprijetio carinama od 200 odsto na francuska vina i šampanjac, što je dodatno podiglo tenzije.

Makron je juče, na Svjetskom ekonomskom forumu u Davosu (Švajcarska), poručio da postoji izbor između toga da se “pasivno prihvati zakon jačeg” - što bi, kazao je, vodilo “vazalizaciji i politici blokova” i “novom kolonijalnom pristupu”, a što on odbacuje - ili da se brani “efikasni multilateralizam”. Naglasio je da su nacionalni suverenitet i nezavisnost ključni dio tog pristupa, te da je nedavno raspoređivanje francuskih vojnih snaga na Grenland dio nastojanja da se to zaštiti.

EU je, kao odgovor na Trampove pritiske, počela da razmatra uzvratne mjere, uz poruke da je prvi izbor ipak pregovaranje.

Sukob u NATO-u i odgovor EU

Miodrag Lekić ocjenjuje da se slučaj Grenlanda može posmatrati u dvije ravni. Prva je, navodi, neposredan zaplet na ostrvu, gdje je prisutno i sedam evropskih država, kao i američka vojska u bazi uspostavljenoj još u vrijeme američkog predsjednika (Frenklina) Ruzvelta, “pa se, imajući u vidu da Tramp ne isključuje osvajanje”, otvara i pitanje mogućeg sukoba između NATO saveznika.

Kaže da to situaciju čini gotovo nadrealnom i dovodi do apsurda pozivanje na član 5 statuta NATO-a koji apeluje na zajedničko djelovanje Alijanse ako se ugrozi suverenost jedne članice. Napominje da NATO vojnim snagama vrhovno komanduje američki general.

Druga ravan je, objašnjava Lekić, to što je Grenland “samo jedna tačka u procesu velikog redefinisanja svjetskog poretka” i dio nove američke doktrine koja mijenja dosadašnje geopolitičke odnose, pa stoga, prema njegovim riječima, ne treba sve svoditi na Trampovu specifičnu ličnost i stil.

Odgovarajući na pitanje da li bi eventualna intervencija SAD-a na Grenlandu značila kraj NATO saveza, Lekić je podsjetio da je Makron još 2019. ocijenio da je Alijansa u stanju “moždane smrti”. Kako kaže, danas mnogi, pa i s američke strane, govore o mogućem kraju Alijanse, uz dilemu da li se prelom dešava na Grenlandu ili je već nastupio ranije u Kijevu (Ukrajina).

“Sve ostaje neizvjesno. U svim tim nagađanjima mogu se čuti i glasovi o formiranju evropskog NATO-a, u što je teško povjerovati, posebno u ovom teškom momentu za EU”, rekao je Lekić, podsjećajući na dugogodišnju ideju o formiranju evropskih bezbjednosnih snaga.

Sagovornik kaže da nije siguran da u EU znaju kakav bi njihov odgovor bio ako Sjedinjene Države zauzmu Grenland. Napominje da se očekuju rasprava i moguće snažnije mjere na sjednici Evropskog savjeta u četvrtak, povodom Trampovih carina prema evropskim državama prisutnim na Grenlandu, ali je, tvrdi, ishod neizvjestan zbog podjela među članicama.

Upozorava da je u toku “dvostruki lom” - između SAD i EU, ali i unutar same Evrope, te da ostaje otvoreno koliko bi evropskih država u eventualnom izboru između Evrope i Amerike stalo uz “America first “(“Amerika na prvom mjestu”).

“To su procesi i mogući pravci, s još dosta nepoznanica. Mnogo toga se mijenja iz dana u dan, da ne kažem iz sata u sat...”, dodao je Lekić.

Opasan žeton u pregovorima

Siniša Vuković navodi da je jasno da se radi o opasnoj partiji geopolitičkog pokera u kojoj je pitanje Grenlanda prije svega jedan “opasan žeton za pregovaračkim stolom”. Vašington, odnosno trenutna američka administracija, kako kaže, koristi eskalaciju ne kao uvod u stvarnu invaziju, već kao sredstvo prisile da bi redefinisala svoje strateško pozicioniranje na Arktiku pod povoljnijim uslovima.

Prema njegovim riječima, ono što unosi konfuziju i neizvjesnost je činjenica da Sjedinjene Države već imaju sve potrebne vojne privilegije kroz sporazum iz 2004. sa Danskom, koji im u praksi garantuje “da” na svaki razuman zahtjev.

“Trampova administracija očigledno smatra da ta formula iz kurtoazije nije dovoljna. Umjesto partnerskog odnosa zasnovanog na povjerenju, on preferira transakcijski model vlasništva, vjerovatno smatrajući da savezništva treba da počivaju na direktnoj kontroli i profitu, a ne na zajedničkim vrijednostima”, ocijenio je Vuković.

Prema njegovim riječima, ključni element koji mijenja dinamiku u odnosu na ranije krize je odlučnost EU da zadrži postojeći poredak. Upozorava da Brisel više nema luksuz da ostane samo pasivan posmatrač, pa iz tog ugla, napominje, treba razumjeti najave aktiviranja opcija koja uključuju i instrumente protiv prisile (ACI).

“Ovim Unija šalje jasan signal da je spremna da iskoristi svoju ekonomsku moć kao sredstvo odvraćanja”, istakao je on.

Kako je dodao, nada koja još tinja u evropskim prijestonicama je da su američka prijetnja “kupovinom” Grenlanda, pa čak i vojna retorika, zapravo blef, tj. pokušaj projektovanja moći kako bi se Evropa natjerala na ustupke u drugim sferama, poput trgovine ili izdvajanja za odbranu.

“Međutim, taj blef je riskantan jer počiva na pretpostavci da će druga strana popustiti prva. Ako EU ostane čvrsta u stavu da suverenitet nije na prodaju, Trampova administracija bi se mogla naći u situaciji da mora ili da se povuče i izgubi obraz, ili da nastavi eskalaciju koja nikome ne donosi korist”, kazao je Vuković.

Tramp je prvi put javno predložio da SAD kupi Grenland još 2019, tokom svog prvog predsjedničkog mandata, što je izazvalo diplomatsku krizu s Danskom jer joj je ponuda odbijena kao “apsurdna”.

Nakon što se vratio u Bijelu kuću u januaru 2025, počeo je intenzivnije i eksplicitnije da govori o tome da SAD mora “imati” Grenland, često ga povezujući s nacionalnom i međunarodnom bezbjednošću i osporavajući Dansku kao dovoljnu zaštitu ostrva.

Buka na unutrašnjem planu u SAD-u

Siniša Vuković smatra da ‘’buka” na unutrašnjem planu u SAD-u u vezi s Grenlandom dodatno komplikuje poziciju Bijele kuće, a što, dodaje, saveznici moraju pažljivo pratiti.

“U Kongresu postoji snažan dvopartijski otpor bilo kakvoj avanturi na Arktiku, a javno mnjenje nema nikakvog apetita za sukob sa saveznicima oko teritorije koja već funkcioniše kao prijateljska baza. Taj unutrašnji razdor je signal da Trampov radikalni pristup nema sistemsku podršku američke države”, rekao je Vuković.

Ipak, kako dodaje, opasnost leži u tome koliko dugo ova “igra živaca” može da traje. Smatra da bi sljedeći korak na ljestvici eskalacije moglo biti američko smanjenje bezbjednosne saradnje ili povlačenje dijela snaga iz Evrope kao kaznena mjera.

“To je klizav teren koji vodi ka suštinskom, ako ne i formalnom, kraju NATO-a. Ako Sjedinjene Države počnu da uslovljavaju član 5 trgovinskim ustupcima ili teritorijalnim zahtjevima, Alijansa gubi svoju svrhu”, zaključio je Vuković.