Partijski ljudi i dalje će sprovoditi izbore: Blizu kraha ideja da se stranački DIK transformiše u profesionalni CIK?

Ideja da se partijska Državna izborna komisija (DIK) transformiše u profesionalnu Centralnu izbornu komisiju (CIK), nadomak je kraha jer vlast i opozicija namjeravaju da kriterijume za izbor šefa i članova CIK-a stave u drugi plan, iza formalnih uslova potrebnih za konkurisanje za te funkcije, čime će vrata institucije koja sprovodi izbore biti širom otvorena svima onima koji do sada nisu uspijevali da zadovolje standarde - a mnoge od tih ljudi prati manja ili veća stranačka sjenka.

Prema nezvaničnim informacijama “Vijesti”, to je plan za izmjene Zakona o izboru odbornika i poslanika, najavljene - uz niz drugih stvari - nedavnim dogovorom vlasti i dijela opozicije, koji je stavljen na papir (sporazum) uz posredovanje EU, kako bi otpočeo proces promjena u Ustavu, važnih zbog pregovora s Briselom.

Predlog za izmjene zakona je, kako saznaje redakcija, upućen EU, odnosno tijelu Evropske komisije - Generalnom direktoratu za pravosuđe i potrošače (DG JUST) - i očekuje se da, ako dobije “zeleno svjetlo”, bude podnijet parlamentu, kako bi, shodno dogovoru vladajućih i opozicionih stranaka, bio usvojen do kraja jula.

U taj proces ušlo se jer se duže od pola godine ne nazire rješenje za konstituisanje CIK-a. Pet pokušaja uspostavljanja te institucije, propalo je jer oni koji su se javljali na oglase nisu ispunjavali kriterijume koji bi se mogli kolokvijalno nazvati - “izbornim iskustvom”.

Šta se traži od kandidata

A to su: dodatno obrazovanje koje prelazi potrebne uslove regulisane zakonom, a koje se direktno tiče izbornog sistema i izbornih procesa, iskustvo u ranijim izbornim procesima, saradnja s relevantnim državnim organima koji su pripremali, sprovodili zakone ili vršili duge aktivnosti povezane s izbornim procesom...

Takođe, kriterijumi su i ostvarivanje javne prepoznatljivosti u oblasti izbornih procesa, ostvarivanje saradnje s relevantnim međunarodnim institucijama i organizacijama koje se bave izbornim procesima, predavanje ili pohađanje na obukama koje se tiču izbornih procesa, objavljivanje naučnih radova, stručnih članaka ili publikacija koje se tiču izbornih procesa, poznavanje izbornih zakona i procedura, te utisak koji je kandidat ostvario u toku razgovora s članovima komisije koja bira CIK.

Ti kriterijumi sad bi, prema naumu partija vlasti i opozicije, trebalo da budu skrajnuti, odnosno - da ne budu više obavezni, već samo da, kako je objasnio izvor lista obaviješten o procesu mijenjanja zakona, budu “plus” onima koji ih ispunjavaju. Tako sad u fokus dolaze jedino formalni uslovi: biračko pravo, najmanje VII1 nivo kvalifikacije obrazovanja iz oblasti pravnih nauka, te najmanje deset godina radnog iskustva u struci, od čega najmanje pet treba da je iz oblasti izbora, izbornog sistema, političkih sistema, pravosuđa i zaštite ljudskih prava.

U ovom dijelu je, prema nezvaničnim informacijama “Vijesti”, planirano da se zakon izmijeni na način da se, osim pravnicima, omogući da za CIK konkurišu i politikolozi (tj. oni koji su završili političke nauke). Redakcija saznaje da su dvije strane načelno dogovorile da predsjednik i dva člana CIK-a moraju biti pravnici, a ostala dva člana politikolozi.

Guranjem kriterijuma u drugi plan, prema ocjeni stručnjaka za izborno zakonodavstvo koje su “Vijesti” konsultovale, iz trke za CIK ne mogu biti isključeni oni koji ih nisu do sada zadovoljavali.

“Znači, oni će (komisija za izbor CIK-a) da raspišu konkurs u avgustu, neće se vjerovatno prijaviti niko novi jer u Crnoj Gori ne možeš dobiti potvrdu ni za šta u avgustu, i onda će ta komisija biti prinuđena da odabere od tih prijavljenih, a prijavljivali su nam se, kao što znate, partijski kandidati...”, rekao je jedan od sagovornika.

Među prijavljenima je bilo ljudi koji su bili članovi stranaka i njihovih tijela, kandidati na izbornim listama, donatori partija...

Drugi sagovornik “Vijesti” upozorava da iako je u javnosti možda stvorena percepcija da najveći broj dosadašnjih kandidata nije predložen za CIK “zbog njihovih jakih veza sa strankama”, posrijedi su drugi razlozi - ti ljudi, kaže, nisu predloženi zato što i pored formalnih uslova koje su ispunjavali, nisu zadovoljavali kriterijume koji se odnose na iskustvo u izbornim procesima.

Stoga taj sagovornik ističe da će se označavanjem svih kriterijuma koji se odnose na izborno iskustvo kao alternativnih, faktički kumovati mogućnosti za ulazak u CIK svih partijskih ljudi koji su do sada bili blokirani ovakvom normom...

On tvrdi da su s nekih međunarodnih adresa koje se bave posmatranjem izbora, stizale poruke da treba “olabaviti” formalne uslove za konkurisanje za CIK, ali nikako kriterijume, jer su oni važniji za formiranje profesionalne institucije.

Polugodišnja agonija

Posljednji, peti oglas za popunu CIK-a, “pao” je početkom jula, kad članovi komisije za izbor, nakon izvršenog bodovanja, nisu postigli zakonom potrebnu većinu od četiri petine glasova, na osnovu koje bi se došlo do predloga liste kandidata. Zbog toga su predložili da se mijenja zakon.

Prvi oglas za popunu institucije u koju treba da se transformiše DIK, propao je krajem prošle godine, kad su članovi komisije jednoglasno odlučili da tada jedini kandidat za predsjednika CIK-a nije ispunio zakonske kriterijume.

Drugi konkurs srušen je krajem februara, kad je saopšteno da nijedan kandadat nije “u potrebnoj mjeri” ispunio kriterijume na osnovu kojih bi mogao biti predložen za predsjednika, a treći krajem aprila, jer niko od kandidata za članove nije imao potrebnih 50 bodova.

Četvrti je “pao” početkom juna, kad je utvrđeno da je jedan kandidat ostvario 78 bodova i time ispunio uslove za izbor predsjednika CIK-a (60 bodova), ali da nijedan od kandidata za članove tog tijela nije prešao potreban prag od 50 bodova.

Prema prošlog ljeta usvojenim izmjenama Zakona o izboru odbornika i poslanika, DIK treba da se transformiše u CIK.

DIK je, u međuvremenu, zapao u formalnu blokadu, jer je predsjednik tog organa Nikola Mugoša postao sudija Ustavnog suda, tako da u ovom trenutku, u slučaju vanrednih izbora, ne postoji tijelo u državi koje bi moglo sprovesti izborni proces.

Iz Delegacije EU u Podgorici saopštili su prije sedam danai da je uspostavljanje u potpunosti profesionalizovanog i efikasnog CIK-a, važan dio izborne reforme.

“Od ključnog je značaja da Komisija postane u potpunosti operativna najkasnije do kraja avgusta 2026, kako bi se omogućile pravovremene pripreme za predstojeće lokalne i parlamentarne izbore, uključujući imenovanje opštinskih izbornih komisija”, poručili su oni.

Nema suštinskih izmjena zakona o finansiranju partija?

Izvor “Vijesti” obaviješten o procesu mijenjanja izbornih zakona, tvrdi da je ODIHR (Kancelarija OEBS-a za demokratske institucije i ljudska prava) tražio više izmjena Zakona o finansiranju političkih subjekata i izbornih kampanja, ali da suštinskih promjena neće biti. Predlog izmjena tog propisa takođe je upućen Briselu.

“Nema smanjivanja izdvajanje za partije, nema omogućavanja javnog izdvajanja za one subjekte koji su ispod cenzusa, nema ograničavanja iznosa koji smije da se potroši za izbornu kampanju, kao ni ograničavanja koliko partija može sebe da plati za kampanju, ali ni povećavanja nadzorne funkcije ASK-a (Agencija za sprečavanje korupcije), da se odredi za šta se troše pare za ženske organizacije...”, naveo je taj izvor.