Saradnja s okupatorom uprljala zavidnu biografiju: Zašto je sporna inicijativa NSD-a da Divna Veković dobije spomenik

Dok većina partija koje imaju odbornike u Skupštini opštine (SO) Berane ćuti o tome da li će podržati predlog vladajuće Nove srpske demokratije (NSD) da se Divni Veković podigne spomenik u tom gradu, istoričar Filip Kuzman upozorava da ta inicijativa predstavlja pokušaj ideološke rehabilitacije četničkog pokreta kroz selektivno predstavljanje istorijskih činjenica.

On poručuje da je djelovanje Veković tokom Drugog svjetskog rata, diskvalifikacija za podizanje bilo kakvog spomen-obilježja toj ženi, a posebno spomenika.

Kako je proteklog petka (6. novembar) saopšteno iz NSD-a, poslanica te stranke Jelena Božović podnijela je Opštini Berane inicijativu za pokretanje postupka podizanja spomenika Divni Veković. Istakla je da je Veković bila prva ljekarka u Crnoj Gori i “jedna od najznačajnijih žena u istoriji države, koja je svojim obrazovanjem, stručnim i humanitarnim radom, kao i doprinosom medicini, književnosti i kulturi, ostavila neizbrisiv trag”.

“Niko ne spori obrazovanje, stručne domete i prevodilački rad Divne Veković. Prevesti djelo kao što je ‘Gorski vijenac’ na francuski, nije mala stvar. Međutim, njeno prikazivanje kao ljekarke i prevoditeljke, uz namjerno izbjegavanje i prećutkivanje njenog angažmana u Drugom svjetskom ratu, neprihvatljivo je. Jer je upravo djelovanje tokom rata diskvalifikuje od podizanja bilo kakvog spomen-obilježja, a kamoli spomenika”, kazao je “Vijestima” Kuzman.

"Zastupnica naci-fašističkih ideja"

Kuzman je rekao da se, prema Zakonu o spomen-obilježjima, istaknutom ličnošću smatra lice koje se, između ostalog, “posebno istaklo u borbi protiv fašizma”.

Dodatno, kako je objasnio, zakon određuje da spomen-obilježje ne može da dobije lice koje je “bilo saradnik okupatora, njegovog saveznika ili pomagača” i “koje je zastupalo fašističke, šovinističke ili nacističke ideje ili ideologije”.

“Prateći slovo zakona i istorijske činjenice, situacija je sljedeća: Divna Veković se nije istakla u borbi protiv fašizma, već je pisala tekstove za fašističko glasilo ‘Glas Crnogorca’”, istakao je Kuzman.

On je naveo da su četnici Pavla Đurišića bili osvjedočeni saveznici Italijana tokom cijele 1942. godine, kad je, kaže, Veković posjetila Đurišićev štab u Zaostru i “s oduševljenjem govorila o Đurišiću i njegovim četnicima”.

“U svom tekstu, koji nosi ime po mjestu gdje je bio Đurišićev štab, jasno je zastupala fašističke i nacističke ideje i ideologije, koristeći se klasičnim antisemitskim frazama tog doba: ‘Moša i njegove pristalice’, ‘jevrejski agenti’, ‘nemani Moše Pijadinih pristalica’, ‘jevrejske krvopije’. Sve ovo je diskvalifikuje od postavljanja bilo kakvog spomen-obilježja”, podvlači sagovornik, koji je direktor nevladine organizacije “Antifašisti Cetinja”.

Jokić: Jasno zašto smo protiv

Većina partija zastupljenih u beranskom parlamentu juče nije odgovorila na pitanje lista da li podržavaju inicijativu NSD-a. Vlast u Beranama čine Pokret Evropa sad (PES), Socijalistička narodna partija, koalicija “Za budućnost Berana” (Nova srpska demokratija i Demokratska narodna partija) i Demokrate.

Iz SNP-a je redakciji saopšteno da inicijativa još nije ušla u skupštinsku proceduru, zbog čega nije bila predmet razmatranja njihovih stranačkih organa. Dodaju da će se izjasniti kad predlog bude ozvaničen.

Predsjednik Opštine Berane Đole Lutovac (PES) nije odgovorio na pitanje kakav je njegov stav o inicijativi, a da li će je podržati nisu rekli ni iz Demokrata i opozicione Bošnjačke stranke.

Predsjednik kluba odbornika opozicione Demokratske partije socijalista (DPS) Branislav Jokić kazao je “Vijestima” da je Savjet za davanje predloga naziva naselja, ulica i trgova u SO Berane i ranije razmatrao inicijativu da jedna od tamošnjih ulica ponese ime Divne Veković. On je podsjetio da su članovi Savjeta iz redova DPS-a bili protiv takvog predloga, iz razloga “koji su jasno utemeljeni u istorijskim činjenicama i važećim zakonima Crne Gore”.

“Naš stav je nedvosmislen: ne možemo podržati inicijative kojima se veličaju ličnosti za koje postoje istorijski zapisi o saradnji s okupacionim strukturama tokom Drugog svjetskog rata”, istakao je Jokić.

On je naveo da postoje pisani tragovi i dokumenti koji ukazuju na povezanost Veković sa četničkim pokretom.

“O tome svjedoče i tekstovi objavljivani u tadašnjoj štampi... Smatram da se nijedna biografija ne može predstavljati selektivno, uz prećutkivanje činjenica koje su od suštinskog značaja za istorijsku ocjenu nečijeg djelovanja”, rekao je Jokić.

Govoreći o (propaloj) inicijativi da ulica u Beranama dobije ime Divne Veković, Jokić je kazao da je Ministarstvo kulture u septembru 2022. odbilo taj zahtjev SO Berane, pozivajući se na povezanost Veković sa četničkim pokretom, odnosno strukturama koje su sarađivale s fašističkom Njemačkom.

“Zato je jasno zbog čega odbornici DPS-a ni tada nijesu podržali tu inicijativu. Ne želimo da učestvujemo u selektivnom predstavljanju istorije i prekrajanju biografija. Naša je obaveza da poštujemo antifašističko nasljeđe Crne Gore i vrijednosti na kojima počiva savremeno crnogorsko društvo”, podvukao je Jokić.

On je dodao da je posebno indikativno obrazloženje koje je ponudila Jelena Božović, u kom je, kako tvrdi, iz biografije Divne Veković izostavila one istorijske okolnosti koje su ključne za razumijevanje njenog političkog angažmana i povezanosti sa četničkim pokretom.

“Takav selektivan pristup ne doprinosi istini, već otvara prostor za političku instrumentalizaciju istorije. U tom kontekstu, ne možemo zanemariti ni politički ambijent iz kog dolazi ova inicijativa, imajući u vidu da je predsjednik njene partije, Andrija Mandić, u Gornjem Zaostru dobio titulu četničkog vojvode”, konstatovao je Jokić.

Sporan i humanitarni rad

Jelena Božović je u saopštenju navela da je Veković bila prva ljekarka u Crnoj Gori, te da se zahvaljujući stipendiji Knjaževine Crne Gore, obrazovala u Francuskoj, u Amijenu i Parizu, gdje je na Sorboni završila babičku školu, a stekla je i znanja iz stomatologije.

Navodi da je doktorat iz književnosti odbranila u Beogradu 1926. godine. Posebno je, ističe Božović, značajan njen književni i prevodilački rad - prevela je Njegošev ”Gorski vijenac” na francuski jezik, kao i djela Vuka Karadžića, Jovana Jovanovića Zmaja i narodne epske pjesme. Autorka je i francusko-srpskog rječnika. Istakla se, kako je navela Božović, i humanitarnim radom tokom Balkanskih ratova i Prvog svjetskog rata.

Filip Kuzman je kazao da je nesporna činjenica da je Veković bila na čelu odbora Crvenog krsta koji je u decembru 1942. uspostavio Pavle Đurišić na teritoriji andrijevičke, beranske i bjelopoljske četničke brigade. Ubrzo je, kako je istakao, odbor proširio svoje nadležnosti nad cijelom Đurišićevom oblasti, a trebalo je da radi na principima Ženevske konvencije. Konvencija je obavezivala da se postupa “u svakoj prilici, čovječno, bez ikakve nepovoljne diskriminacije zasnovane na rasi, boji kože, vjeri ili ubjeđenju, polu, rođenju ili imovnom stanju, ili kom bilo drugom sličnom mjerilu”.

“Kako je to izgledalo u praksi s odborom Crvenog krsta u organizaciji Divne Veković i Pavla Đurišića, govore sama četnička dokumenta. Pomoć su dobijala isključivo internirana, zarobljena, izbjegla i siromašna lica koja su bila ‘nacionalno ispravna’, tvrdi Kuzman.

On je naveo da u mjesecu kad je osnovan pomenuti odbor Crvenog krsta, Veković “s oduševljenjem” govori o četničkom pohodu protiv “jevrejskih krvopija” i izražava žaljenje što je godine sprečavaju da im se pridruži.

“Taj pohod se završio hiljadama ubijenih muslimanskih civila u limsko-drinskom regionu (Bijelo Polje, Pljevlja, Priboj, Čajniče, Foča) tokom januara i februara 1943”, podsjetio je Kuzman.

Sagovornik je rekao da mu je žao što se njeno ime našlo na sajtu Muzeja žena Crne Gore, zajedno s Jelenom Ćetković, Ljubicom Popović, Vukicom Mitrović i Jelicom Mašković - ženama koje su položile živote u borbi protiv fašizma.

“Sve navedeno diskvalifikuje Divnu Veković od bilo kakvog promovisanja njenog lika i djela van naučnih krugova”, zaključio je Kuzman.

Božović očekuje da se o predlogu odluči u decembru

Jelena Božović je zatražila da nadležni organi Opštine Berane, u skladu sa Zakonom o spomen-obilježjima, blagovremeno pokrenu potrebnu proceduru kako bi se predlog uvrstio u skupštinsku proceduru za decembarsku sjednicu SO.

“Očekuje se da inicijativa dobije podršku svih odbornika, bez obzira na političku pripadnost...”, poručila je Božović.

Prema Zakonu o spomen-obilježjima, podizanje spomenika zahtijeva uvrštavanje u Program podizanja spomen-obilježja koji donosi lokalni parlament, uz prethodnu saglasnost Ministarstva kulture.

Nakon toga SO donosi odluku o podizanju spomenika. Spomenik istaknutoj ličnosti ne može se podići prije isteka 20 godina od njene smrti, osim uz prethodnu saglasnost Vlade.