Papović: Dukljanstvo je duboki temelj Crne Gore

Demokratska partija socijalista (DPS) dostavila je autorski tekst svog člana, istoričara, Dragutina Papovića - "Dukljanstvo je duboki temelj Crne Gore".

Tekst prenosimo integralno:

Samoproglašeni prvi zamjenik Milojka Spajića, Aleksa Bečić je najavio da će Vlada promijeniti Dan Vojske Crne Gore. Umjesto 7. oktobra koji je Vojska proslavljala u znak sjećanja na datum Barske (Tuđemilske) bitke 1042., Vlada će predložiti da se za Dan Vojske proglasi 28. jul u znak sjećanja na Bitku na Vučjem dolu 1876. Bitka na Vučjem dolu je jedna od najznačajnijih u crnogorskoj istoriji. Obje bitke su jednako važne i poenta nije u tome da se Barska bitka (Bitka kod Tuđemila) i bitka na Vučjem dolu upoređuju ili da se nadmeću za praznik Vojske Crne Gore. Suština je u tome što Vlada na ovaj način hoće da iz zvaničnog državnog i nacionalnog identiteta Crne Gore izbriše Barsku bitku, kao simbol dukljanskog nasljeđa i istorije. Istorija i tradicija su mrtve ukoliko nemaju adekvatno mjesto u zvaničnom obrazovanju, nauci i kulturi sjećanja. Kroz zvanične institucije postaju dio državnog i nacionalnog identiteta, a Duklja, Dukljani i dukljanska istorija su osnova crnogorske državnosti i nacionalnosti.

Zbog viševjekovnog potcjenjivačkog i negatorskog odnosa prema dukljanskom istorijskom nasljeđu koje je, kako je to akademik Pavle Mijović najbolje uočio, postalo neopravdano ozloglašeno, Crna Gora i Crnogorci su učeni da se stide ovog izuzetnog dijela svoje prošlosti. Glavni razlog za to je što dukljansko nasljeđe jasno ukazuje na nacionalne, kulturne i religiozne razlike između Crnogoraca i Srba, pa je dukljanstvo ozloglašeno i kao antisrpstvo. Tako se odnos prema Duklji dugo zasnivao na mješavini crnogorskog neznanja i velikosrpskog negiranja crnogorskog identiteta. O značaju i veličini ovog nasljeđa najbolje svjedoči Barska bitka i njen glavni protagonista, dukljanski vladar Stefan Vojislav (Dobroslav u Ljetopisu popa Dukljanina).

Vojislav je kao vizantijski vazal vladao Dukljom između 1018. i 1035. Oko 1035. podigao je ustanak protiv Vizantije, ali je ustanak ugušen, a Vojislav zarobljen i odveden u Carigrad. Uspio je da oslobodi i vrati u Duklju i podigao je drugi ustanak krajem 1037. ili početkom 1038. I ovaj ustanak je ugušen, ali je Vojislav nastavio gerilski rat protiv Vizantije. Do ključnog preokreta je došlo kada se na dijelu dukljanske obale razbila vizantijska lađa koja je prenosila carski porez u zlatnom novcu. Vojislav je zaplijenio dragocjeni tovar. Vizantijski hroničar Jovan Skilica navodi da je car Mihailo IV (1034–41), koji se nalazio u Solunu, ultimativno zahtijevao da mu se vrati zlato, ali je Vojislav ignorisao carev zahtjev. Car je protiv Vojislava poslao vojsku kojom je komandovao evnuh Georgije Provatas u proljeće 1040. godine. Vizantijski izvori sažeto navode da je Vojislav ovu vojsku porazio u „gudurama, jarugama i besputnim mjestima“ i da je cijela uništena, a da se Provatas jedva spasio bjekstvom. Bitku je detaljnije opisao pop Dukljanin, s tim što on kaže da se vizantijski komandant zvao Armenopolos i da je predvodio veliku vojsku konjanika i pješaka. Armenopolos (Armenopul) je u stvari naziv za jermensko porijeklo Provatasa. Pop Dukljanin navodi da se bitka desila u Zetskoj ravnici (lat. planitiem Zentae) kod Vranja (lat. Vuranie, mjesto u opštini Tuzi udaljeno oko 15 km od Podgorice). Vojislav je postavio zamku i potukao vizantijsku vojsku. Pop Dukljanin je zapisao da je „nad Grcima toga dana učinjeno veliko uništavanje i ranjavanje“. Kako ističe pop Dukljanin, „kraljevina Dobroslavljeva“ se nakon toga uvećala i postala moćnija. Vojislav se u istoriografiji uglavnom tituliše kao knez, iako izvori ne navode da je nosio tu titulu. Pop Dukljanin navodi da je Vojislav bio kralj, a u vizantijskim izvorima da je bio toparh.

Zetska bitka je bila izuzetan uspjeh. Dukljanska država s balkanske periferije, koja se prostirala između gornjeg Lima, Tare, gornje Neretve i Jadranskog mora s centrom oko Skadarskog jezera, pobijedila je Vizantiju koja je sredinom XI vijeka bila supersila. Vizantija se nije pomirila s dukljanskim trijumfom, pa je car Konstantin IX Monomah (1042–59) naredio upravniku Drača patrikiju i katepanu Mihailu, sinu logoteta (kancelara) Anastasija, da sakupi vojsku iz dračke i susjednih tema i da krenu protiv Vojislava. Jovan Skilica je zapisao da se pohod protiv Duklje poklopio sa pojavom komete koja je putovala sa istoka na zapad, cijeli mjesec je sijala na nebu i nagovijestila katastrofu. Iz astronomskih proračuna se zna da se kometa pojavila 6. oktobra 1042. godine i zahvaljujući tome dobijeno je precizno datiranje ovog događaja. Zato je kao datum Barske bitke uzet 7. oktobar. Patrikije i katepan Mihailo je imao komandni čin glavnog stratega (generala), dok su zapovjednici iz ostalih tema bili hipostratezi (ὑποστρατηγοῖς) odnosno general-potpukovnici. Skilica navodi da je vizantijska vojska imala oko 60.000 vojnika. Dukljanska vojska je bila manja, ali prekaljena u borbama, a Vojislav je bio vješt komandant. Izgleda da se vizantijska akcija odvijala u županiji Prapratna (prostirala se između Krajinskih gora – Rumije, Skadarskog jezera i Crmnice) đe je bio Vojislavov dvor. Vizantijska vojska je pljačkala susjedne doline, a dukljanska vojska se pregrupisala u susjednoj županiji Crmnici. Nakon što je sakupio veliki plijen i dosta zarobljenika Mihailo je naredio povlačenje i upao je u Vojislavovu zasjedu. Dukljanska vojska je sa visova napala Vizantince stijenama, kamenjem i strijelama. Prema zapisu Skilice, poginulo je oko 40.000 vizantijskih vojnika i čak sedam generala (στρατηγοὶ ἑπτά). Drugi vizantijski hroničar – Kekavmen je sastavio sličan izvještaj. Kekavmen navodi da je katepan Drača Mihailo, sin logoteta, upao u Duklju (Διοϰλείαν) zemlju Stefana Vojislava. Dok Skilica navodi da je vizantijska vojska imala 60.000, Kekavmen navodi 40.000 vojnika i u njegovom zapisu nema procjene broja poginulih. Opis bitke i vizantijskog poraza je gotovo identičan, samo što je kod Kekavmena sažetiji. Za razliku od Skilice koji navodi da je Mihailo uspio da pobjegne, Kekavmen kaže da je Mihailo zarobljen.

I pop Dukljanin potvrđuje da je Vojislav pobijedio ogromnu vizantijsku vojsku zahvaljujući vješto postavljenoj zasjedi, ali je njegov opis bitke drugačiji. On tvrdi da je vizantijski car sakupio mnogo veću vojsku nego za Zetsku bitku i da je tu vojsku predvodio toparh Kursilije koji je upravljao Dračom. Iako pop Dukljanin ne navodi patrikija Mihaila, to nije u kontradikciji Skiličinom i Kekavmenovom zapisu, jer je izvjesno da je Kursilije bio u pratnji patrikija Mihaila i drugih stratega. Vjerovatno je bio jedan od vizantijskih generala. Poticao je iz moćne dračke porodice Hrisilija (Χρυσήλιος) i u dukljanskoj tradiciji ostavio je jači trag od patrikija Mihaila. Pop Dukljanin navodi da se vizantijska vojska okupila u ravnici kod Skadra, a potom je prešla rijeku (Bojanu) i došla u ravnicu kod Bara. Za razliku od Skilice, pop Dukljanin ističe da je vizantijski car za ovaj pohod angažovao raškog župana, bosanskog bana i zahumskog kneza Ljutovida. Navodno im je dao dosta zlata i srebra, kako bi sa zapadne strane napali Duklju. Vjerovatno je Ljutovid bio jedan od vizantijskih stratega (generala) za koje Skilica navodi da su bili potčinjeni patrikiju Mihailu. Ljutovidov zadatak je bio da udruženu vojsku provede kroz dukljansku Travuniju, preko Boke Kotorske i da sa zapada napadne Dukljane. S obzirom na to da je protivnik bio višestruko brojniji, Vojislav je odlučio da Vizantince uvuče u klopku i da ih napadne prije nego što se pojavi Ljutovidova vojska. Kada je vizantijska vojska krenula od Bara preko Sutormana prema Crmnici, Vojislav je sa sinovima Gojislavom i Radoslavom veći dio vojske postavio ispred vizantijske prethodnice. Drugi dio vojske, kojom su komandovali njegovi sinovi Mihailo, Predimir i Saganek, rasporedio je po vrhovima okolnih brda i naredio im je da čekaju signal za napad. Poslao je jednog prijatelja iz Bara u vizantijski logor koji je Kursiliju rekao da ga je opkolila brojnija vojska. To je izazvalo paniku kod Vizantinaca, a Kursilije je naredio da svi budu pod oružjem i postavio je straže daleko od logora. Vojislav je tokom noći iznenada napao vizantijske straže i natjerao ih je na povlačenje. Oni su u logoru izazvali uzbunu. Varka je uspjela. Vizantinci su povjerovali da su opkoljeni i nadjačani i počeli su da bježe. Vojislav je pred zoru izveo glavni napad i pregazio je protivnika. Ova operacija je trajala više dana a glavna bitka je bila na planinskom prostoru između Bara i Crmnice. Opisu terena iz Ljetopisa popa Dukljanina odgovara okolina Tuđemila, pa se pretpostavlja da je tu bila bitka. To je bitka kod Tuđemila (Barska bitka).

U susret knezu Ljutovidu, koji je nastupao kroz Travuniju, Vojislav je poslao vojsku kojom je komandovao njegov sin Gojislav. Poveo je i 50 vizantijskih zarobljenika kako bi ih ranjene i ponižene pokazao Ljutovidu i tako zastrašio njegovu vojsku. Dukljanska vojska je preko Konavala stigla do brda Klobuk. Tu se Gojislav utaborio i onda je Ljutovidu, koji je bio u blizini, poslao zarobljene vizantijske vojnike. Ljutovid je izazvao Gojislava na dvoboj u polju kod Klobuka, u prisustvu dva vojnika s obje strane. Gojislav je prihvatio. Kada su Ljutovid i Gojislav počeli megdan, jedan od Gojislavovih vojnika Udobic udario je Ljutovida i oborio ga je s konja. Iako ranjen, Ljutovid je uspio da pobjegne. Vojska mu se razbježala, a Gojislav i njegovi ljudi su ih cijeli dan gonili, uzeli su ratni plijen i vratili se kao pobjednici.

Pop Dukljanin navodi da je nakon Barske bitke i pobjede nad Ljutovidom „zemlja [je] bila mirna pod kraljem [Vojislavom] i njegovim sinovima i niko se nije usudio da im se suprotstavi, već svi postadoše prema njima miroljubivi“. Tako je okončan višegodišnji vizantijsko-dukljanski rat, a Duklja se osamostalila. Istoričar Georgije Ostrogorski navodi da se tada oslobodila vizantijskog tutorstva. Istoričar Sima Ćirković navodi da je nakon Barske bitke Vojislav postao samostalan, da je nametnuo svoju vlast od Bojane do Neretve i da su pod njegovom vlašću „bez sumnje, bile teritorije nekadašnjih kneževina Zahumlja, Travunije i Duklje“. Francuski istoričar i vizantolog Žan-Klod Šene ističe da je Duklja tada osigurala nezavisnost i dominaciju nad susjednim državama. Vizantijski hroničar Kekavmen navodi da je Vojislav bio toparh u gradovima Dalmacije, u Zeti i u Stonu (ἧν δὲ εἰς τὰ κάστρα Δαλματίας εἰς τὴν Ζένταν ϰαὶ εἰς τὴν Στάμνον), čime se potvrđuje prostiranje dukljanske države od Neretve do Bojane.

Zahvaljujući Barskoj bitki Duklja je izvojevala nezavisnost od Carigrada u XI vijeku, kao što je pobjeda na Vučjem dolu omogućila priznanje nezavisnosti Crne Gore od Carigrada u XIX vijeku. To je hiljadugodšnja državna i nacionalna vertikala Crne Gore. Dukljanstvo je korijen crnogorske državnosti i nacionalnosti. To je, uprkos svome isforsiranom političko-propagandnom srpstvu, znao i kralj Nikola. Kada se 1910. proglasio za kralja, Nikola je rekao: „Duboki su korijeni ovoj obnovljenoj Kraljevini našoj. Oni silaze do nekadašnjih zetskih kraljeva Vojislava, Mihaila i Bodina. Vrijeme je rušilo samo ono što je nad zemljom bilo, ali što je izidano bilo u njoj i što je bilo usađeno u srcima slobodnih gorštaka ovih planina, to nijedan silnik, koji je na našu Otadžbinu nasrtao, nije mogao porušiti. Na tome dubokom temelju počeli smo mi zidati, i danas evo staroga Kraljevstva našeg opet da blista pod suncem nebeskim.“

Ono što strani silnici nijesu mogli porušiti hoće da uništi bjelaško-četnička Vlada. Sluge Crkve Srbije i velikosrpske politike u Vladi Crne Gore pokušavaju na dva načina da zatiru dukljansko nasljeđe. Prvo proganjaju dukljanstvo do prikivanja na Vezirov most, a kada shvate da je to ogromno i veličanstveno istorijsko nasljeđe, onda pokušavaju da Duklju posrbljavaju i otimaju iz crnogorske istorije. Sudeći po najavi Alekse Bečića izgleda da je opet aktuelan progon dukljanstva. Samo antidržavnoj Vladi može smetati da dan Barske bitke bude Dan Vojske Crne Gore. Kada Crna Gora dobije patriotsku Vladu jedan od prioritetnih zadataka će biti da se u obrazovanju, kluturi, nauci i Vojsci promoviše značaj Barske bitke i uopšte dukljanske istorije. Trebalo bi postaviti odgovarajuća spomen-obilježja za dukljanske pobjede u Zetskoj bitki i u blizini Klobuka. Kada Crna Gora dobije patriotskog i pristojnog predsjednika on neće, kao trenutni, papi poklanjati teniski reket, već će sa Svetom Stolicom razgovarati o nekadašnjoj državnoj crkvi Dukljansko-barskoj nadbiskupiji i pokrenuti pitanje da joj se vrati dukljanski naziv. Uzaludni su bjelaško-četnički nasrtaji na istoriju Duklje. Dukljanstvo živi vječno i to je, kako je uočio i kralj Nikola, duboki temelj Crne Gore.