Početkom nedjelje španski premijer Pedro Sančes predstavio je na Svjetskom samitu vlada u Dubaiju svoj plan zaštite španske djece „od digitalnog Divljeg zapada“. Španska vlada uvešće zabranu društvenih mreža za djecu mlađu od 16 godina.
„Danas su naša djeca izložena prostoru u koji nikada nisu ni smjela da uđu sama – prostoru punom zavisnosti, zlostavljanja, pornografije, manipulacije i nasilja“, rekao je Sančes.
Španija u tome nije usamljena. Sve više evropskih vlada smatra da bi trebalo djelovati protiv često nekontrolisane upotrebe društvenih mreža od strane maloljetnika.
„Maloljetnici su posebno u centru pažnje, jer je kod njih povećan rizik od dugoročne štete, s obzirom na to da se kognitivno još uvijek razvijaju“, objašnjava Paul O. Rihter iz briselskog trusta mozgova Brojgel i dodaje: „Postoje brojni rezultati istraživanja koji pokazuju snažnu povezanost između korišćenja društvenih mreža i psihičkih problema.“
Pritom zdravstveni rizici, poput anksioznih poremećaja, ne proizlaze isključivo iz štetnog ili uznemirujućeg sadržaja.
Predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen izjasnila se za uvođenje starosne granice na nivou Evropske unije, po uzoru na australijski zakon. Tamo je od decembra 2025. za korišćenje društvenih mreža potreban dokaz o minimalnoj starosti od 16 godina. Poslanici Evropskog parlamenta u novembru su se izjasnili za potpunu zabranu društvenih mreža u EU za djecu mlađu od 13 godina, dok bi djeca od 13 do 16 godina takve platforme smjela da koriste samo uz saglasnost roditelja.
Koje zabrane društvenih mreža planiraju evropske zemlje?
Francuska vlada želi da zabrani korišćenje društvenih mreža djeci mlađoj od 15 godina. Donji dom parlamenta u Parizu već je odobrio nacrt zakona, a sada se nalazi pred Senatom.
U Danskoj se krajem 2025. većina u parlamentu izjasnila za zaštitu djece i mladih od zlostavljanja na internetu i za „stvaranje boljih okvirnih uslova za njihov digitalni život“. Djeci mlađoj od 15 godina trebalo bi da se zabrani pristup nekim platformama društvenih mreža – ali još nije donesen odgovarajući zakon.
I Italija raspravlja o zakonu kojim bi se ograničilo korišćenje društvenih mreža, a koji bi se, između ostalog, mogao odnositi na djecu mlađu od 15 godina koja djeluju kao influenseri.
Grčka, prema izvorima bliskima vladi, planira sličan korak.
U Portugaliji je vlada ove nedjelje predložila zakon koji za mlađe od 16 godina zahtijeva saglasnost roditelja.
O toj se temi raspravlja i u Austriji i u Velikoj Britaniji.
Kako bi se zabrane društvenih mreža mogle efikasno sprovesti?
Jedna od ideja o kojoj se raspravlja za provjeru uzrasta jeste digitalni identitet na nivou Evropske unije. Rihter iz trusta mozgova Brojgel kaže da je taj digitalni identitet zamišljen kao instrument kojim bi se provjeravao uzrast korisnika bez ugrožavanja ličnih podataka.
Trenutno se raspravlja o digitalnom identitetu na nivou EU koji bi omogućio anonimnu provjeru starosti, objašnjava Rihter: „Time bi ljudi mogli digitalno da dokažu da su dosegli određenu starost, bez potrebe za navođenjem dodatnih ličnih podataka poput tačnog datuma rođenja, imena, adrese ili broja lične karte. To bi olakšalo sprovođenje digitalnog starosnog ograničenja.“
Mark Dami ima drugačije mišljenje. On je profesor informatike i portparol organizacije „ctrl+alt+reclaim“ – pokreta koji su osnovali mladi i mlađe odrasle osobe, a koji se, kako sami navode, zalaže za tehnološku pravednost i digitalna prava. Dami naglašava da za sada uopšte nije jasno kako bi aplikacije za provjeru starosti ili digitalne lične karte uopšte mogle da funkcionišu i koliko bi pritom privatni podaci bili bezbjedni.
„Slažemo se da postoji problem – društvene mreže uzrokuju psihičke probleme“, kaže Dami. Ali on u dosadašnjim predlozima vidi prije svega simboličnu politiku, a ne stvarno rješenje: „Takve zabrane imaju suprotan efekat.“
Osim toga, on upozorava: „Zavisnost ne prestaje sa 15 ili 16 godina.“
Samo EU može da prisili internet-platforme na promjene
Evropska unija izjasnila se za uvođenje minimalne starosti za društvene mreže. Istovremeno je upozorila države-članice da nacionalni zakoni ne smiju da budu u suprotnosti sa Aktom o digitalnim uslugama (DSA) Evropske unije. Direktiva EU o digitalnim uslugama zahtijeva od visokotehnoloških preduzeća da smanje rizike povezane s algoritmima i njihovim efektima na maloljetnike.
„DSA i Evropska komisija jedine su instance koje mogu velikim platformama da nametnu dodatne obaveze“, objašnjava Tomas Regnir, portparol Komisije za tehnologiju.
Ali, ekspert Brojgela Rihter tvrdi da su države-članice frustrirane, jer ne vjeruju da je EU sposobna da efikasno sprovodi svoje zakone protiv stranih visokotehnoloških kompanija, prije svega onih iz SAD. „DSA zahtijeva od velikih internet-platformi da promijene algoritme i dizajn platformi tako da smanje sistematske rizike, uključujući i one za maloljetnike“, napominje Rihter.
Ujedno objašnjava da bi, osim toga, pružaoci usluga morali da ustupe podatke za istraživanja kako bi se omogućile nezavisne analize rizika „Ali u praksi se to nije dogodilo u značajnoj mjeri. Zato su restriktivniji predlozi, uključujući i zabrane društvenih mreža, dobili veću podršku.“
Tehnološka industrija ocjenjuje da je riječ o cenzuri
Početkom ove nedjelje Ilon Mask, vlasnik platforme Iks, nazvao je španskog premijera „tiraninom i izdajnikom španskog naroda“, nakon što je ovaj najavio planove zabrane društvenih mreža za djecu.
Mask, ali i osnivač Fejsbuka i izvršni direktor kompanije Meta, Mark Zakerberg, i ranije su pokušavali da propise EU prikažu kao izgovor za ograničavanje slobode govora na internetu.
Internet-aktivista Dami, pak, smatra da je došlo vrijeme da članice EU zajednički ulažu u alternative postojećim platformama društvenih mreža kako bi se prekinula vanevropska dominacija u toj industriji. Trenutano je digitalni život bez njih gotovo nemoguć, podsjeća Dami i zaključuje: „Mi smo taoci velikih američkih kompanija.“
Bonus video:
