Proteklog decembra upravo minule 2025, uz veliko interesovanje i medijski publicitet milanska Skala je premijerno otvorena operskom predstavom “Ledi Makbet Mcenskog okruga”. Ima se utisak da se svakog 7. decembra mogu desiti, ne znam kakvi sve važni događaji u političkom, ekonomskom, kulturnom, sportskom životu zemlje - svi oni neminovno ostaju u sjenci nacionalnog mita koji se zove - inauguracija nove sezone milanske Skale.
Ovo kultno mjesto istorije i operskog teatra, za neke je ravno Sikstinskoj kapeli u Vatikanu, katedrali Notr Dam u Parizu, Zidu Plača u Jerusalimu, Piramidama u Egiptu...
Odavno se u tom slavnom milanskom teatru tokom centralne predstave odvijaju još nekoliko teatara - političkog, modnog, medijskog, pretežno mondenskog žanra. Sve sa izvjesnim glamurom i polemičkim tonovima. Mnogi iz visokog društva ne propoštaju priliku da se pokažu na elitnim mjestima milanske Skale.
Tako je bilo i ove godine. Predstava, nimalo nježna, “Ledi Makbet” pobrala je velike aplauze milanske publike. Aplauzi su otišli mnogima, najviše režiseru, ovoga puta mladom ruskom umjetniku Vasiliju Barhatovu. Ovdje dolazimo do međunarodno- političke dimenzije ovogodišne Skale, zapravo jedne promjene u odnosu na neke prethodne godine.
Naime, ove godine nije bilo (geo)političke cenzure. Slavni Šostaković, kompozitor opere, Barhatov režiser “Ledi Makbet” prošli su mnogo bolje nego neki drugi Rusi prije tri godine. I to oni najveći, autori “Pikove dame”, Puškin i Čajkovski, kao i dirigent predstave Valerij Georgijev. Ako su muzička izvođenja u Skali često imala svoje paralalne predstave nemuzičkog tipa, premijera “Pikove dame” je svojim nastavkom dobila dimenzije geopolitičkog trilera.
Premijera sa (geo)političkim zapletom
Priča od prije tri godine se odvijala u neobičnom krugu - Milanske Skale, Petrogradske kockarnice (glavno mjesto u “Pikovoj dami”) i rata u Ukrajini. Sve zajedno s epilogom kansel kulture.
Naime, prolazila je ponoć 23. februara 2022. kada su se milanskom Skalom prolamali aplauzi oduševljene publike upravo završenom operom “Pikova dama”, muzičkom remek djelu Petra Iljiča Čajkovskog. Ovacije su bile usmjerene cjelom ansamblu, posebno Najmidinu Mavlianovu, uzbekistanskom tenoru koji je igrao Hermana i režiseru, priznatom dirigentu Valeriju Gergijevu.
Istog dana Rusija je započela “specijalnu vojnu intervenciju”, zapravo invaziju na Ukrajinu.
Uprkos visokim ocjenama milanske premijere, jednako od stručne kritike i publike, dalje izvođenje predstve je dovedeno u pitanje. Nije prošlo mnogo sati od ovacija u milanskom teatru kada su gradonačelnik Milana i upravnik teatra Skala u razgovoru sa ruskim umjetnikom Valerjem Gergijevim, pored komplimenata za briljantnu predstavu, tražili da se javno, precizno kritički odredi prema ruskoj invaziji na Ukrajinu i prema ruskom predsjedniku. Nisu propustili da mu saopšte da će njegov stav usloviti dalju sudbinu predstave u milanskoj Skali.
Ruski režiser nije udostojio italijanske domaćine odgovora. Izvođenje “Pikove dame” je suspendovano. Ruski ansambl je napustio Milano.
Skala između muzike i istorije
Ako bismo preuzeli naslov filma “Čudo u Milanu” i dali mu umjetnički smisao i sadržaj, onda bi osnivanje milanske Skale značilo početak jednog umjetničko-muzičkog čuda. Pretvorenog u mit koje traje.
A počelo je sve prije 245 godina kada je lombardijsko plemstvo povijerilo zadatak Italijanu (tada više Lombardijcu) Pjermariniju, jednom od najpoznatijih arhitekata Austrougarske monarhije, da staru crkvu Santa Marija della Skala pretvori u teatar. Kada je nastala milanska Skala bilo je teško pretpostaviti da će vremenom to mjesto dobiti reputaciju najslavnijeg operskog teatra u svijetu. Nije lako reći što je uzbudljivije - istorija teatra (s neminovnim periodima rušenja i obnavljanja) ili njegova arhitektura.
Svakako, najdragocjenija su muzička djela slavnih kompozitora koja su u Skali maestralno i elitno izvođena, često uz neposredno prisustvo i učešće samih autora. S druge strane, slave velikih muzičara vezane su za Skalu, jer bez izvođenja u njoj, smatralo se, nije bilo moguće dostići umjetnički vrhunac.
Nesporna je istorijska činjenica i da je snažan doprinos ujedinjenju Italije, posebno na idejnom planu, dolazio iz Milana, preciznije milanske inteligencije i buržoazije koja se okupljanja i u Skali. Naime, jedna od milanskih tradicija bila je da se, tokom pauza muzičkih izvođenja, u salonima Skale vatreno diskutuje o književnosti i politici. Ovacije u Skali “Viva Verdi” označavale su priznanje slavnom kompozitoru, ali i tajnu jedne skraćenice, zapravo poruke. Preciznije, radilo se o četiri početna slova prezimena VERDI što je značilo i - Viva Emanuele Re D’Italia - (Živio Emanuele Kralj Italije) - parola zbog koje se, u otvorenoj varijanti tada išlo direktno u austrijski zatvor.
Politička istorija se očigledno prelamala u Skali i oko nje. Vladajuće političke elite nisu propuštale prilike da se pokažu na elitnim mjestima milanske Skale. U počasnim ložama smijenjivali su se, zavisno od političkih vremena, Austrijanci, Francuzi, Pijemontezi (prelazan oblik prema Italijanima). Konačno, i (pravi) Italijani od 1861. kada je nastala država Italija.
Cijelo vrijeme se nastavljala tradicja dvojstva - umjetničke rafiniranosti i spektekularnosti koja je činila Skalu centrom svjetske opere i posebne atmosfere društva i politike. U različitim političkim bojama u ložama Skale smjenjivali su se fašisti, antifašisti, demohrišćani, komunisti, socijalisti, forcisti...
U novijij istoriji, nezaboravan koncert, pod dirigentskom palicom Toskaninija odžan je 1946. godine. Ostao je upamćen i po tome što je Skala te godine obnovljena (bombardovanjem u ratu oštećena) i da je iste godine, poslije traumatičnog rata, započela velika politička, ekonomska, moralna obnova zemlje. Mnogi su u domovini bel canta i umjetnosti uopšte, bili ubijeđeni da je zemlji konačno sve krenulo dobro, upravo i ne slučajno, poslije tog velikog koncerta slavnog Toskaninija, posvećenog Rosiniju, Verdiju, Pućiniju.
Upamćena je i operska sezona milanske Skale 2006-2007 otvorena premijerom Verdijeve “Aide” u režiji Franka Zefirelija. Inače, sam Verdi je debitovao u Skali 1839. godine. Kritičari smatraju “Aidu” muzičkim vrhuncem autora u svim elementima muzičke inovacije i dramskog sadržaja koji je i danas moderan i aktuelan.
Ovu operu je svojevremeno naručio egipatski vladar, povodom velikog, svjetskog događaja - otvaranja Sueckog kanala. Zanimljivo je da Verdi, smještajući radnju u egipatski ambijent, nije nikada posijetio Egipat. Odlučio je tada da se sasvim posveti reprizi “Aide” u milanskoj Skali. Uostalom, ni Šekspir nije nikada kročio na italijansko tle iako je tu smijestio radnje trinaest svojih drama. Očigledno da uz pomoć talenta i imaginacije, velikanima umjetnosti nije teško osjetiti i dočarati slavne i inspirativne ambijente.
Premijera “Aide” u verziji filmskog reditelja Franka Zefirelija nije prošla bez polemika o režiji, scenografiji, kostimografiji. Glavna je primjedba bila da je oprera sa 350 osoba na sceni, po pretencioznosti ličila na holivudski filmski spektakl. Premijera je razbuktala podjele među pristalicama klasičnog i modernog, čemu je Zefireli dodao i forsiranu spektakularnost da bi polemika oko načina izvođenja slavnih djela bila još veća.
Salijeri velika stranica Skale
Podsijetimo da je sezona 2004-2005. milanska Skala otvorena operom “Evropa” - Antonija Salijerija. Dakle, djelima poznatog italijanskog muzičara, koji je veći dio života proveo u Beču. Naime, tri puta je muzikom Salijerija premijerno otvarana milanska Skala. Prvi put je izvođena jos 1778. godine kada je zapravo Skala započela svoju veliku kulturnu misiju.
Da možda ne bismo zbunili čitaoce, radi se i o Antoniju Salijeriju, iz filma Miloša Formana “Amadeus”, nakon kojeg je stvorena krajnje mračna slika o muzičaru koji zbog bolesne zavisti i umjetničke inferiornosti učestvuje čak u ubistvu jednog muzičkog genija. Po svemu sudeci, radilo se o izmišljenoj priči pokrenutoj 30 godina nakon Mocartove smrti, a kao plod intriga i germansko-italijanskog muzičkog rivaliteta u Beču tih godina. Tako je i nastala priča, kasnije prikazana u Formanovom filmu.
O netačnosti filmske verzije lika Salijerija govore i austrijski izvori. Takvo stanovište je zastupao, u jednom interviju u Koriere dela sera, i direktor muzičkog arhiva u Austiji Oto Biba, podsijećajući da je Salijeri pored komponovanja velikih muzičkih djela, bio između ostalog i učitelj Betovena i Šuberta koji su mu, u ime zahvalnost, posvetili neka od svojih djela. Pozivajući se na obimnu dokumentaciju, on bezrezervno odbacuje mogućnost da je Salijeri bio bilo kakav saučesnik navodnog ubistva Mocarta.
Naša nešto duža digresija o pravoj ličnosti Salijerija, uslijedila je zbog dominantnog korišćenja, pa i u našoj javnosti, njegovog imena na bazi verzije iz Formanovog filma.
Modni stil publike u znaku Armanija
Muzičkoj rafiniranosti milanske Skale uvjek se dodaje i posebna atmosfera kojoj doprinosi publika i gosti koji se kreću od autentičnog svijeta muzičke umjetnosti, preko onog mondenskog, sve do Vip i Supervip posijetilaca.
Pored ozbiljne muzičke kritike, paralelno su išli komentari sa detaljnim opisima gostiju, posebno njihovog look-a koji je viđen u foajeu i sali Skale.
Navodi se da je ove godine u sali dominirao elegantni modni stil Đorđa Armanija, između ostalog i kao izraz visokog poštovanja, ujedno i opraštanja od velikog svjetskog i milanskog stiliste. Duh velikog homagea u sali je bio i prema milanskoj maestri kancone Orneli Vanoni koja je takođe preminula u 2025. godini.
Komentatorima nije promakalo ni da su zvijezde sanremskog festivala italijanske kancone Mahmod i Akile Lauro, inače najčešće golišavi u Sanremu, ovoga puta u Skali bili besprekorno obučeni, pojavili su se u klasičnim, elegantnim smokinzima.
Cetinjska Skala
Ako bismo pokušali da milansku Skalu povežemo sa nekom crnogorskom pričom, onda ćemo to morati opet uz pomoć istorije, one crnogorske, ali i italijanske.
Godinama, prilikom izvođenja mnogih premijera u milanskoj Skali, u centralnoj loži teatra, sjedjela je jedna Crnogorka, italijanska kraljica Jelena Savojska. Ili Elena del Montenegro kako je takođe zvanično oslovljavana u Italiji.
Njen otac, crnogorski kralj, ratnik, pjesnik je bio autor drame “Balkanska carica” koja je izvođena u evropskim teatrima. Kasnije je dobila i opersku verziju.
U rodnom gradu kraljice Jelene, njen otac, kralj Nikola je prilikom svečane inauguracije crnogorskog pozorišta Zetski Dom na Cetinju rekao i rečenicu u stilu velikih evropskih prosvetitelja: “Ovdje ćemo se svi okupljati.”
Činjenica da nije baš sve išlo tako, i da su Crnogorci voljeli i nešto drugačija mjesta okupljanja, ne umanjuje moderni, emancipatorski karakter izgovorenih riječi tokom otvaranja crnogorske Skale - ako se tako, svakako retorički, može nazvati Kraljevsko pozorište na Cetinju.
Bonus video:
