Kada u medijima čujete da ekonomija raste pet odsto, u glavi vam se automatski pojavi sljedeća slika: izgrađena je nova fabrika na periferiji Glavnog grada, hoteli su krcati i u novembru, biznisi koji rade non-stop. Logično, zaključujete da crnogorska ekonomija živi svoje najbolje dane. No, kada zagrebemo ispod površine, cifre govore sasvim drugu priču.
Da bi se dokazala tvrdnja da porezi guše privredu, potrebno je pojasniti sljedeće: bruto domaći proizvod (BDP) se sastoji od dvije komponente. Prva komponenta je bruto dodata vrijednost (BDV): to je žila kucavica ekonomije i ona predstavlja sve što su crnogorske firme, radnici, zanatlije, ugostitelji i svi ostali zajedno proizveli i zaradili. Druga komponenta su neto porezi koje država ubira: PDV koji platite u kafani, akciza kad sipate gorivo, carina na uvezenu robu (sve umanjeno za subvencije). To nije nešto što je ekonomija proizvela; to je ono što je država uzela od privrede.
E baš tu Crna Gora ima golem problem.
U 2025. godini, komponenta BDV ili stvarna ekonomska aktivnost privrede, porasla je za 300 miliona eura, odnosno 4,7% u odnosu na prethodnu godinu. Istovremeno, porezi koje je država naplatila porasli su za 226 miliona što je čak 12,4% više u odnosu na prethodnu godinu, što znači da porezi rastu gotovo tri puta brže od rasta privrede. Dodatno, od ukupnog rasta BDP-a od 526 miliona eura, oko polovine (43%) ne dolazi od ekonomske aktivnosti, nego od veće naplate poreza.
Pogledajte grafik: od 2021. do 2023. godine, udio rasta privrede u ukupnom uvećanju BDP-a se povećao sa 72 na 80%, što je pozitivno. Dramatično, u 2024. godini je udio rasta iznosi na 67% a u 2025. godini na svega 57% u ukupnom uvećanju BDP-a.
Ovakav rapidan pad doprinosa realne ekonomije privrednom rastu znači da se uvećanje crnogorskog BDP-a zasniva na većem poreskom opterećenju privrede zbog programa Evropa sad 2, što se jasno vidi u vremenskoj seriji. Naravno, čak je i laicima jasno da je takav model u srednjem roku neodrživ.
Zamislite vlasnika restorana u Budvi. Prošle godine je imao promet od milion eura. Ove godine ima promet od milion i pedeset hiljada eura što je rast od 5%. No, PDV koji uplati državi, akcize na piće, razne komunalije, naknade i nameti; sve to je poraslo za 13%. On radi nešto više, a država od njega uzima drastično više.
Ili zamislite zanatliju u Bijelom Polju koji pravi namještaj po mjeri. Narudžbine su mu porasle za 3% i sada pravi tri nove kuhinje više. Ali cijena dasaka i lakova je otišla gore zbog novih nameta, pa kad plati sve obaveze državi, zapravo mu ostane manje nego lani. Država slavi “rast” BDP-a, a bjelopoljski zanatlija razmišlja da li da zatvori radnju. Ekonomsko sljepilo donosilaca odluka kao da ne vidi ove pojave koje su prilično česte.
Najgori u Evropi!
U Crnoj Gori BDV čini svega 78% BDP-a, dok neto porezi iznose 22%. To je dvostruko više od prosjeka EU. Dakle, od svakih 100 eura crnogorskog BDP-a, samo 78 eura dolazi iz stvarne ekonomske aktivnosti. Preostala 22 eura su čist fiskalni zahvat i on je duplo veći od evropskog prosjeka. Zapravo, u Crnoj Gori, udio BDV-a u BDP-u je najmanji u Evropi.
Poređenja radi: u Njemačkoj BDV čini 90,5% BDP-a, u Francuskoj 89%, čak i u susjednoj Hrvatskoj 83%. Crna Gora je sa 78% na evropskom dnu.
A ono što zabrinjava je činjenica da se ovaj trend pogoršava. U prvom kvartalu 2025. godine, neto porezi su dostigli 23,8% BDP-a što je porast od 1,6 procentnih poena u odnosu na isti kvartal prethodne godine. Kvartal po kvartal, država uzima sve veći dio kolača, dok privredi ostaje sve manje i manje.
Uzeću konkretan primjer. Sipate 50 litara dizela po 1,78 eura za litar i platite 89 eura. Od toga, najveći dio čine akcize, PDV i razne naknade; pare idu državi, ne pumpi. Ako cijena dizela poraste za 10%, a vi sipate istih 50 litara, država automatski dobija više jer je osnovica za oporezivanje veća. Vi niste kupili više goriva, distributeri nisu prodali više goriva. No, BDP je “porastao” jer su porezi veći.
Sad zamislite porodicu u Podgorici koja kupuje isti frižider koji je prošle godine koštao 500%, a ove godine košta 550% jer su porasle cijene sirovina i transporta. Porodica nije kupila frižider i još neki dodatak. Kupila je isti taj jedan, samo skuplji. Ali država na tih dodatnih 50% naplati PDV pa BDP uredno “poraste”. Ekonomija je proizvela identičan broj frižidera ali statistika kaže da smo bogatiji.
Ekonomisti ovu pojavu mjere elastičnošću poreza: ako ekonomija poraste za 1%, za koliko rastu porezi? U Crnoj Gori u 2025. godini, elastičnost poreza iznosi 2,09 što znači da na svaki procenat rasta ekonomije, porezi rastu za dva procenta. U EU, taj odnos je blizu 1, što je još jedan dokaz da je poresko opterećenje crnogorske privrede dvostruko veće od evropskog prosjeka.
Najgore od svega, ovdje se ne radi o jednokratnom skoku. U 2024. godini porezi su rasli dva puta brže od privrede u odnosu na 2023. godinu a u 2025. skoro tri puta brže. Trend se, dakle, ubrzava.
Mehanizam fiskalnog balona
Ovaj mehanizam je zapravo jednostavan, samo niko neće da ga objasni građanima. Krnji program Evropa sad 2 je povećao plate i minimalnu penziju upumpavanjem par stotina miliona eura bez utemeljenja u ekonomskoj logici.
Kada neko dobije veću platu, taj novac završi u prodavnici, na pumpi, u banci i na kraju dovodi do inflacije jer pokreće lanac potrošnje bez povećanja produktivnosti.
Banke u ovom mehanizmu igraju ulogu multiplikatora potrošnje. Kreditni portfolio je u posljednje dvije godine značajno porastao, naročito u segmentu potrošačkih kredita, jer su klijentima povećani kreditni limiti. Svaki kredit koji se potroši generiše PDV. Građanin se zadužuje, kupuje robu, plaća poreze a BDP “raste”.
Lanac koji se formira je sljedeći: veća plata vodi do veće potrošnje. Više odobrenih kredita dovodi do veće naplate PDV-a i akciza. Sve zajedno dovodi do veće inflacije jer nema rasta produktivnosti što znači da građani, iako nominalno imaju veće plate, mogu da kupe manje roba i usluga nego ranije. Veća inflacija presudno utiče na rast ekonomije.
Zamislite par u Herceg Novom koji je dobio povišicu od 150 eura mjesečno zahvaljujući programu Evropa sad 2. Banka im je na osnovu te veće plate odobrila potrošački kredit od 8.000 eura. Kupili su novi namještaj, televizor i laptop. Na svaku od tih kupovina, država je naplatila 21% PDV-a. BDP je uredno porastao, ali par sada ima ratu od 220 eura mjesečno narednih pet godina. Kada jednog dana krediti dospiju na naplatu, a nema novog neto kreditiranja, mehanizam staje. Država usporava sa povratom PDV-a, što se može vidjeti iz naplate PDV-a u prvim mjesecima ove godine.
A onda pogledajte šta se dešava zimi. U prvom kvartalu 2025. godine, udio rasta neto poreza koje država ubira iznose preko polovine (53%) rasta ukupnog rasta BDP. Svaki drugi euro rasta BPD-a se odnosi na poreze. I to u periodu kad nema turista, kad su hoteli zatvoreni, kad ugostitelji žive od ušteđevine od prošlog ljeta.
Zamislite pekaru u Ulcinju u februaru. Promet je minimalan, kupaca jedva da ima. Ali obaveze prema državi ne miruju: PDV za prethodni mjesec mora da se plati, doprinosi za radnike moraju da legnu na račun države, akcize na energente ne čekaju proljeće i nove kupce. A ljeti, kad konačno stignu turisti i grad malo živne, poreski zahvat opet raste brže od prometa i isisava novac sa računa pekare u korist države.
Rezultat ovog modela je sljedeći: gotovo nijedno novo radno mjesto u privatnom sektoru, nijedna nova fabrika, nijedna nova izvozno orijentisana investicija. Blizu nule organskog razvoja ekonomije.
Gdje nas sve ovo vodi?
Crna Gora je država sa skoro najvećim poreskim zahvatom na ekonomiju u čitavoj Evropi i istovremeno sa najnižim učešćem dodate vrijednosti u BDP-u. To je fiskalni balon koji živi od potrošnje, kredita i PDV-a: sistem u kome što je privredi i građanima skuplje, to je državi bolje.
Dvije trećine prihoda crnogorskog budžeta čine PDV i akcize koji su neraskidivo vezani za potrošnju. Kod prvog većeg šoka, kakav sada gledamo zbog rasta cijena nafte, prihodi od akciza i PDV-a će padati. Sa druge strane, rashodi budžeta su fiksirani i imaju trend rasta, podgrijavan nerealnim obećanjima o povećanju plata i penzija koja se odlažu unedogled.
A država će morati da uvodi nove i povećava postojeće poreze i akcize kako bi uopšte mogla sa isfinansira izdatke budžeta.
Fiskalni balon će u jednom trenutku morati da pukne; problem je što će to pucanje platiti građani i privreda, a ne oni koji su ga naduvali do ovolikih razmjera.
Autor je izvršni direktor Fidelity consulting
Pogledajte još:
