Neispričana priča naše prošlosti

UVOD

Jedna od "bijelih mrlja" crnogorske istoriografije je svakako činjenica da do sada nije napisan ozbiljniji naučni rad na ovu temu, od strane istoričara iz Crne Gore. Razloga je tome više i oni su objektivne i subjektivne prirode. Objektivni razlozi su svakako nedostatak primarnih istorijskih izvora, odnosno njihova nepristupačnost.

Autor ovih redova prisjeća se vremena kada je, kao mladi istraživač, negdje prije više od trideset godina, boraveći u Vojnoistorijskom arhivu u Beogradu (vrijeme kada je ovaj arhiv redovno poslovao i imao sređenu arhivsku građu, posebno onu iz Drugog svjetskog rata) tražio na uvid predmet o ovom događaju. Zahtjev je bio obrazložen saznanjem da je Komisija, kojom je rukovodio general Boško Đuričković[1], neposredno nakon događaja sastavila izvještaj koji je bio predat tadašnjem vojnom i državnom rukovodstvu.Vrijeme kada sam to "istraživao" očigledno nije bilo povoljno, jer je tada "iredenta" bila najčešće izgovarana riječ u javnom prostoru. Vjerovatno nesvjestan vremena, odlučno sam tražio od odgovornog lica da mi stavi na uvid tu dokumentaciju. Odgovor je bio da je to moguće samo na par minuta, jer je predmet stajao u posebnom sefu, zaključan. Naravno da je ono što sam tada vidio samo potvrdilo moje sumnje da to postoji i da će u to ostvariti uvid ako ne moja generacija, onda neka druga u budućnosti. Međutim, nakon bombardovanja ovoga objekta 1999. više nijesam siguran da je to sačuvano i da je, već mogući izgovor, da je "uništena".

U svakom slučaju, priča o ovom događaju me prati od mojih ranih studentskih dana. Naime, negdje 1989. ili možda 1990. se radilo na obnovi "Luke Bar". Sjećam se da su u tom poslu bili angažovani radnici preduzeća "Ivan Milutinović". Pošto su većina radnika tada u ovom preduzeću bili Albanci, po nacionalnosti, a u Baru niko nije "htio ili smio " da ih primi na boravak, dok je trajala gradnja, to su jednog dana direktori ovog preduzeća došli kući kod nas sa molbom za mog oca da ih primi na boravak. Tada je brzo pao dogovor da se tek završeni drugi sprat naše kuće osposobi za prijem 25-30 radnika na prenoćišta, tako što su na brzinu stavljena vrata i prozori i po četiri kreveta u svakoj sobi.

Ono što je zanimljivo u čitavoj priči je činjenica da su ovi radnici, ugledavši komšiju čija je kuća udaljena od naše, nekih 10-15 metara, pitali mog pokojnog oca ko je taj komšija. Otac im je kazao i oni su ga zamolili da neke od njih odvede kod njega, kući. Tada me, nažalost, to nije zanimalo, jer o tome nijesam ništa znao, ali se sjećam priče moga oca da su kada su ugledali komšiju Miloša Petrovića neki od ovih radnika pali ničice pred njega, govoreći da im je on spasio život. Tada uopšte nijesam znao ono što sam kasnije saznao iz raznih izvora - da je Miloš Petrović, čija se stara kuća i imanje tada nalazilo tik uz Volujicu, nedaleko od Pristana i Monopola duvana, u ovoj drami nekoliko njih sakrio (po jednoj verziji u buradima, po drugoj u svinjcu) i tako im spasio život.

Time je priča o "Barskom masakru" na raznorazne načine bila i priča vezana za moju mladost, do one možda najmorbidnije kada je mojoj rahmetli majci, tada čuveni ulcinjski hodža kazao "sreća da se selite iz te kuće (naša stara kuća se nalazila u barskom Polju,blizu željezničke stanice) jer je ona navodno sagrađena na nečijim kostima". Kasnije sam saznao da su leševi stradalnika u ovom događaju bili rasuti čitavom dužinom od Monopola do Starog Bara i da je u njihovoj likvidaciji učestvovalo, pored vojske, i lokalno stanovništvo. Dakle, u priči starijih Barana bilo je veoma prisutno sjećanje na ovaj događaj. Pričalo se tada čak i o tome ko je bio najrevnosniji "u lovu" i "progonu" ovih nesretnika. Spominjalo se u tom kontekstu najčešće ime "jednog Muslimana iz Zaljeva", možda iz zbog toga da se "zločinu" ne bi pripisivao isključivo nacionalni i vjerski predznak. Sjećam se nelagode vozača čuvene "Rumijatrans" kada bi dobili nalog da robu voze na Kosovo kamionima barske registracije. Tada ne znajući ništa o tome, a posebno to da se sve igrom slučaja desilo u Baru, i da se tako nešto moglo desiti i u bilo kom drugom mjestu, nijesam znao za izvor ove "nelagode" i posebno za razloge čestog kamenovanja ovih vozača i njihovih kamiona.

Jedini stručan, kompetentan i na arhivskim dokumentima rad o ovom događaju objavio je urednik Pirotskog glasnika i samostalni istraživač Goran Nikolić[2]. Izvori iz Vojnoistorijskog arhiva u Beogradu, posebno oni partizanske provinjencije, počev od izvještaja štabova, brigada, sjećanja i zabilješki pojedinaca, monografije brigada involviranih u ovaj događaj, ovom radu pribavljaju zavidnu heurističku osnovu i naučnu kredibilnost kojom se ne može pohvaliti niti jedan sličan rad. U ovom radu su serioznom analizom obuhvaćeni i izvori kojih nema, a trebali bi biti, literatura o ovom događaju i njena heuristička utemeljenost kao i kritički osvrt na činjenicu zašto je ova tema "preskakana, zanemarivana i marginalizovana, čak i u vrijeme komunizma, odnosno socijalističkog perioda u Jugoslaviji".

U svakom slučaju, ako bismo ovaj slučaj posmatrali kao "ekces u nauci", ne bismo se u konačnom mogli oteti utisku da su ipak vidljivi neki pomaci u onome što bi se moglo nazvati istoriografskom naracijom o ovom događaju, koji mnogi nazivaju "nemilim", "neugodnim" i u svakom slučaju kolokvijalno nazvanom "Barski masakr", iako takav naslov nije naučan, ali do sada niko nije smislio bolji. Danas mi to znači toliko da se o tom događaju "mnogo" znalo, a malo ili skoro nikako pričalo, a da ne govorim o potrebama organizovanog i naučnog istraživanja. Primjećujem da su politički diletanti i NVO paraderi zagrlili ovu temu. Čak u našem vremenu, imamo "odbranjene" doktorske disertacije o albanskom stanovništvu u Crnoj Gori, a da se ovaj događaj i ne spominje, a da ne govorim o potrebi da se objasni. Tu već prestaju objektivni razlozi i polako se ulazi u zonu subjektivnosti sklonoj manipulacijama, spekulacijama, nivelaciji i relavitizaciji. Sporadični pokušaji i napori koji su primjetni tek od vremena uoči referenduma 2006, kada je delegacija naučnika sa Kosova uz prisustvo ovog autora vodila pregovore sa predstavnicima vlasti o tome da se organizuje naučni skup na ovu temu, što je ostalo mrtvo slovo na papiru.

Autor je redovni član CANU, BANU i DANU

Nastavak sjutra

______________________

[1] Boško Đuričković je rođen 19. decembra 1914. godine u Gornjem Zagaraču u porodici Miloša Đuričkovića. Umro je u Beogradu 16. maja 2003. Osnovnu školu završio je u rodnom mjestu, a nižu gimnaziju u Danilovgradu. Višu gimnaziju završio je u Podgorici. Kao učenik gimnazije u Podgorici priključio se revolucionarnom omladinskom pokretu. Tokom služenja vojnog roka završio je Školu za rezervne oficire. Na Pravni fakultet u Beogradu otišao je 1937. izdržavajući se samostalno. Kao student ovog fakulteta početkom 1939. godine postao je član KPJ. U toku ljeta 1940. učestvovao je u radu mjesne konferencije KPJ za Danilovgrad, a prisustvovao je i sastancima Mjesnog komiteta Danilovgrad. Na Pravnom fakultetu jedno vrijeme bio je sekretar partijske grupe. Uoči rata radio je u Centralnoj tehnici KPJ u Beogradu kojom je rukovodio Svetozar Vukmanović Tempo. Kao rezervni oficir bio je mobilisan i učestvovao je u Aprilskom ratu 1941. sa svojom jedinicom u okolini Sarajeva. Nakon sloma vojske uputio se pješke iz Sarajeva u Crnu Goru. Uoči ustanka 10. jula 1941. izabran je za člana Okružnog komiteta KPJ za Podgoricu. Sekretar Okružnog komiteta bio je od jula do novembra 1941. Učestvovao je u pripremi ustanka 1941. kao član Komisije za prikupljanje i sklanjanje oružja (Vojne komisije) Pokrajinskog komiteta za Crnu Goru. Kao član Mjesnog komiteta Danilovgrada bio je zadužen za izvođenje akcija iz vojnog domena, a jedno vrijeme bio je i instruktor Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru pri Okružnom komitetu Nikšić. Kao delegat Glavnog štaba i Pokrajinskog komiteta u oktobru 1941. upućen je u štab Durmitorskog odreda. Ubrzo je, polovinom novembra 1941, postavljen za zamjenika političkog komesara novoformiranog Crnogorskog odreda za operacije u oblasti sjevera Crne Gore. Sa ovim odredom učestvovao je u bici na Pljevljima decembra 1941. Nakon rasformiranja ovog odreda postavljen je za političkog komesara novog Crnogorsko-sandžačkog odreda. Za političkog komesara Glavnog štaba Sandžaka postavljen je u martu 1942. Ovu dužnost obavljao je do juna 1942. kada je postavljen za zamjenika političkog komesara IV crnogorske brigade. Za političkog komesara III proleterske brigade postavljen je u oktobru 1942. Sa ovom brigadom učestvovao je u više borbi, između ostalih i na Neretvi i Sutjesci 1943. Od juna do septembra 1943. obavljao je dužnosti u pozadini okupirane teritorije. U tom periodu bio je sekretar KPJ za Nikšić, a zatim je kao delegat Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru bio na dužnosti u Okružnom komitetu KPJ za Cetinje. Potom je u oktobru 1943. postavljen za rukovodioca politodjela V crnogorke brigade, a 27. decembra 1943. za rukovodioca politodjela Treće divizije. Od avgusta 1944. do aprila 1945. bio je komesar Primorske operativne grupe. U aprilu 1945. postavljen je za komesara Drugog udarnog korpusa. Od aprila do maja 1945. bio je inspektor u Političkom odjeljenju Jugoslovenske vojske. Odlikovan je Orednom narodnog heroja (10. jula 1952. godine).

[2] Vidi više: Goran Nikolić, O masakru u Baru 1945, Pirotski zbornik br. 44, str. 87-146, 2019.