Nezrela master manipulacija

Nedavno je Ministarstvo finansija objavilo Master plan investicija u infrastrukturu 2026-2030, dokument od 55 strana koji svečano obećava ”ubrzanje ekonomskog rasta i bolji kvalitet života građanki i građana”, što je, naravno, ambicija za svaku pohvalu.

No, dokument pati od brojnih strukturnih nedostatka i nezrelih recikliranih projekata koji se pokušavaju zamagliti jeftinim pokušajima javnog pumpanja brojeva koji nemaju utemljenja u realnosti.

Prvi problem počinje na strani 26, gdje stoji jedini indikator uticaja opšteg cilja a to je stopa realnog rasta BDP-a. Ništa sporno, stopa realnog rasta BDP-a jeste važan pokazatelj napretka naše ekonomije. Problem je što polazna vrijednost ovog indikatora u 2025. iznosi 3,2 odsto, ciljana vrijednost u 2027. godini iznosi 3 odsto, a ciljana vrijednost u 2030. iznosi opet 3 odsto.

U prevodu: infrastrukturni plan od 5,77 milijardi eura, čiji je samoproglašeni cilj da rast ubrza, kao mjerljiv rezultat postavlja da rast uspori. Paradoksalno, zar ne? Svaki građanin se sigurno pita, kako je moguće da investicije od skoro 5 milijardi eura dovode do ovako skromnog rasta BDP-a? Nešto ne štima!

PROSJEK OD 945 MILIONA KOJI SE NIJEDNE GODINE NEĆE POTROŠITI

Rezime ponosno navodi prosječno ulaganje od “oko 945 miliona eura ili oko 11 odsto BDP-a” godišnje. Prosjek je, kao i obično, manipulativni (gle čuda!) način da se sakrije šta se zaista dešava. Jer tok po godinama izgleda ovako: 525 miliona u 2026, 797 miliona u 2027, pa 1,133 milijardi u 2028, 1,137 milijardi u 2029. i 1,137 milijardi eura u 2030. godini.

Sad pažljivo: jedina godina koja je po Zakonu o budžetu zaista obavezujuća jeste 2026 - i to je ubjedljivo najmanja, svega 525 miliona. Sve nabudžene cifre stižu kasnije, u godinama koje sam dokument u fusnotama naziva “indikativnim”. Konkretno, 2029. i 2030. nose 2,27 milijarde eura, gotovo polovinu cijelog plana, a nisu uvrštene ni u kakav fiskalni okvir.

I onaj famozni “11 odsto BDP-a” je optička varka kojoj je ekipa sklona u manipulaciji, a što je dokazano kroz famozni kalkulator povećanja plata. U 2026. godini, projektovana realizacija projekata iznosi tek 6,1 odsto BDP-a; 11 odsto se dostiže tek na vrhuncu, u 2028, kad ona skoči na 12,1 odsto a koja je, valja podsjetiti, indikativa i kao takva neobavezujuća.

Najteže pitanje glasi: odakle pare za ove silne milijarde? Kapitalni budžet centralne države u istom dokumentu projektovan je na 305 miliona (2026), 320 (2027) i 340 miliona (2028. godina). A realizacija za 2028. traži 1,133 milijarde. To znači da čak 70 odsto planiranog za tu godinu tek treba obezbijediti izvan kapitalnog budžeta: iz grantova i sredstava državnih preduzeća. U 2027. taj jaz iznosi 60 odsto, u 2026. “samo” 42%. A za 2029. i 2030, kad se traži po 1,1 milijardu, dokument više i ne projektuje kapitalni budžet jer se tabela jednostavno zaustavlja na 2028. godini. Preostalih 2,27 milijardi živi u fiskalnom prostoru koji ne postoji.

Da apsurd bude potpun, saobraćaj sam skače 4 i po puta, sa 178 miliona u 2026. na 827 miliona u 2029, a baš te najskuplje godine padaju na projekte koji, kako ćete vidjeti, najčešće nemaju ni cost-benefit analizu ni revidovan glavni projekat.

PET MILIJARDI “OBEZBIJEĐENIH” SREDSTAVA, OD KOJIH SU DVIJE “INDIKATIVNE”

Tabela 14 nosi ponosan naslov “Obezbijeđeni iznos sredstava”, a na dnu iste strane fusnote 17 i 18 ladno piše da su iznosi za 2029. i 2030. godine (gotovo polovina sume) zapravo “indikativni” i da “tek treba da budu razmotreni za integraciju u srednjoročni fiskalni okvir nakon 2028. godine”.

Drugim riječima, ekipa je napravila još jedan loš misaoni eksperiment: novac je istovremeno i obezbijeđen i ne postoji (nešto poput Schrödingerove mačke). Da stvar bude potpunija, tabela operativnog cilja broj 3 priznaje da u 2025. svega 40 odsto projekata sa objedinjene liste ispunjava kriterijume zrelosti, dok na strani 21 crno na bijelo piše da projekti “ne ispunjavaju sve kriterijume iz ocjene spremnosti”. Plan koji se zaklinje u zrelost projekata na glavnoj listi ima 60 odsto nezrelih dok ih je istovremeno proglasio finansiranim?!

STUDIJA IZVODLJIVOSTI JE OBAVEZNA, OSIM KAD NIJE

Dokument se na strani 16 poziva na zakonsku obavezu: za svaki projekat vrijedan preko pet miliona eura obavezna je studija izvodljivosti sa cost-benefit analizom. Zato treba pogledati Aneks 1. Od 135 projekata koji prelaze taj prag, dakle obveznika, njih 95 ili 72% nema cost-benefit analizu. Tih 95 projekata iznose oko 2,79 milijardi eura potrošnje za koju ne postoji propisani dokaz da se isplati.

Materijal krije i nelogičnost jer se izričito poziva na preporuku broj 11 iz MMF-ovog PIMA izvještaja, onu koja kritikuje što “većina projekata nema predinvesticione studije”. Ekipa je zaista “genijalna”: prvo se pozovu na kritiku, pa je svojim sopstvenim aneksom uredno reprodukuju dok nedorasla propagandna mašina to uopšte ne konstatuje.

SVEGA 6% PROJEKATA ISPUNJAVA SVA 4 KRITERIJUMA

Aneks 1 je posebno zanimljiv jer svaki projekat ocjenjuje sa 4 kriterijuma: studiju uticaja na životnu sredinu, riješenu eksproprijaciju, cost-benefit analizu i revidovan glavni projekat. Od 210 projekata, sva četiri kriterijuma ima njih svega 12 (slovima: dvanaest) ili oko 6%. Njihova vrijednost je svega 341 milion eura ili tek 6 odsto cijelog plana koji iznosi oko 5,77 milijardi eura. Sa druge strane, 28 projekata vrijednih 828 miliona eura nemaju nijedan ispunjen kriterijum.

Najviše je projekata koji nemaju glavni projekat koji nedostaje za 71 odsto ukupne vrijednosti, (gotovo četiri milijarde eura). Među onima koji ga nemaju su i svih pet najvećih auto-putskih dionica: Mateševo - Andrijevica, Tološi - Smokovac, obilaznice Bara i Budve, te Pošćenje - Brezna. Sve one već imaju upisan rok početka 2026. godinu. Gradi se, dakle, prije nego što se nacrta, ako iko više vjeruje u ove bajke.

Studiju uticaja na životnu sredinu ima tek trećina vrijednosti projekata, pa cijeli sektori obrazovanje, zdravstvo i lokalna infrastruktura, nemaju ni jedan jedini projekat sa urađenom studijom. Eksproprijacija nije riješena za 45 odsto vrijednosti projekata, pa se za skoro dvije i po milijarde eura projekata planira graditi na zemljištu koje još nije državno.

NUMERIČKE POSLASTICE ZA SLADOKUSCE

Kad zaronite u anekse, otkriva se nepreusušna galerija brojeva koji zaslužuju da se stave u Luvr.

Deponija “Možura”, Lokacija 2 košta 400 miliona eura. U listi potencijalnih komunalnih projekata, izgradnja sanitarnih kada na drugoj lokaciji deponije “Možura” procijenjena je na ravnih 400 miliona, dok prva lokacija iste deponije košta 8. Ta jedna stavka udvostručuje komunalni sektor, sa realnih 271 na 671 milion eura. Vjerovatno se omakla nula ili dvije, a možda je riječ o najskupljem komadu otpada na Balkanu.

Jedna trafostanica je toliko važna da je upisana dva puta. U energetskom dijelu liste potencijalnih projekata, stavke broj 5 i broj 8 identične su od slova do slova: “Izgradnja TS 110/35 kV Tuzi i veze 110 kV Tuzi - Golubovci”, obje po 20 miliona. Što je 20 miliona eura manje više?!

Enigma dionice Mateševo-Andrijevica: 730 ili 530 miliona? U Aneksu 1 ista dionica auto-puta vrijedi 730, a u Aneksu 2 tačno 530 miliona eura. Dvjesta miliona razlike za isti komad asfalta, u istom dokumentu, na dvadesetak strana razmaka. Slično prolaze obilaznica Bara (420 prema 188 miliona) i obilaznica Budve (257 prema 322). Skoro pa pola milijarde eura razlike.

Pedeset miliona manje. Ukupna vrijednost plana varira po raspoloženju autora ovog dokumenta: rezime kaže 5,77 milijardi, fusnota 6 tvrdi drugačije (5,75 milijardi eura), uz napomenu da se komunalni sektor između zbirne tabele i aneksa razlikuje u deset miliona eura.

KOMISIJA KOJA JE RANGIRALA, PA SVEJEDNO PUŠTILA SVE

Komisija za ocjenjivanje projekata uredno je bodovala 53 opštinska projekta, od ocjene 90 do ocjene - 15. Svih 53 završilo je na listi “prioritetnih za finansiranje iz kapitalnog budžeta 2026”, uključujući park sa ocjenom 15 i projekat upravljanja otpadom sa ocjenom 20, te više njih bez riješene eksproprijacije i bez glavnog projekta. Postavlja se logično pitanje čemu uopšte bodovanje ako prolaze svi projekti? I sve to, svih 120 miliona, upisano je da se potroši u jednoj jedinoj godini, što je za gradilišta, blago napisano, optimistično.

ZAKLJUČAK ZA UPORNOG ČITAOCA

Master plan ima dobru namjeru i nužnu temu: Crnoj Gori jesu potrebne zrele, dobro pripremljene investicije. I tu je najveći paradoks: ne u tome što dokument tu i tamo pogriješi u sabiranju, nego što ga sopstveni podaci demantuju u onome što mu je svrha.

Plan koji propovijeda zrelost projekata sastavljen je uglavnom od projekata koji to nisu: od 210 prioritetnih investicija vrijednih 5,65 milijardi eura, sva četiri kriterijuma spremnosti prošlo je njih svega dvanaest koji imaju 6 odsto ukupne vrijednosti Master plana.

Dokument čiji je posao da državu nauči kako da bira zrele projekte, sastavljen je gotovo isključivo od nezrelih projekata. Uz to, ne zna ni koliko tačno vrijedi (5,77 ili 5,75 milijardi eura), ni odakle će mu pare poslije 2028, ni zašto mu je jedna trafostanica upisana dvaput a jedna dionica auto-puta se razlikuje 200 miliona.

Ostaje nada da će verzija za 2027. stići sa usaglašenim ciframa, ispravljenim deponijama, jednom Tuzi trafostanicom umjesto dvije i ponekim glavnim projektom prije početka radova.

Dotle, preporuka građanima ostaje provjerena: kad vam neko mahne sa pet milijardi i sedamsto miliona, pitajte ga: đe su pare za plate i penzije i što su cijene ovako nagrđene…

Autor je izvršni direktor Fidelity consulting