Vladajuća Laburistička partija Velike Britanije će, gotovo bez sumnje, već u narednim nedjeljama izabrati novog lidera koji će zamijeniti Kira Starmera, krajnje nepopularnog premijera zemlje. Ta perspektiva, međutim, ne uliva nadu u političku ili ekonomsku obnovu. U britanskoj štampi i, što je još važnije, na svjetskim finansijskim tržištima, formiran je konsenzus da bi svako preispitivanje neuspješne politike Starmerove vlade samo dodatno pogoršalo situaciju. Na um pada pitanje ultrakonzervativnog premijera iz viktorijanskog doba, lorda Solsberija: "Promjene? Zar situacija već nije dovoljno loša?"
Ali postoje snažni razlozi da se vjeruje da je taj konsenzus pogrešan. Kao prvo, svi potencijalni Starmerovi nasljednici otvoreno priznaju da je ubrzanje privrednog rasta neophodan uslov ne samo za fiskalnu održivost zemlje već i za politički opstanak Laburističke partije. Kao drugo, svi kandidati razumiju (čak i ako to ne žele javno da priznaju) da je neuspjeh laburista da podignu stopu privrednog rasta bio unapred određen "prvobitnim grijehom" Starmerove predizborne kampanje 2024. godine.
Starmer je obećavao da će promijeniti sumornu ekonomsku situaciju u zemlji nakon 14 godina neuspješne politike konzervativnih vlada, ali ne odustajući od njihovih najvažnijih makroekonomskih odluka. Konkretno, njegov predizborni program sadržao je dvije nerazumne obaveze koje su ga lišile svake realne šanse da poboljša ekonomski položaj Britanije: pridržavati se postojećih, nerealističnih budžetskih planova bez povećanja poreza sa širokom osnovicom i očuvati konzervativne "crvene linije" u odnosima sa Evropom nakon bregzita.
Politika budžetske štednje i bregzit bili su glavni uzroci ekonomske i političke krize koju su laburisti obećavali da će prevazići, pa je Starmerov neuspjeh bio gotovo neizbježan. Da bi ostvario uspjeh, njegov nasljednik moraće da odustane od jednog od ta dva obećanja - ili od oba. Napuštanje torijevske "crvene linije" u odnosima sa Evropom djeluje kao privlačnija opcija od povećanja poreza za široke slojeve stanovništva. Ekonomsko približavanje Evropi odmah bi dalo podsticaj britanskoj privredi, a istovremeno bi ojačalo i unutrašnjopolitičku podršku novom premijeru.
Na desetu godišnjicu referenduma o bregzitu, ekonomski troškovi izlaska iz EU postali su suviše očigledni da bi ih bilo ko mogao poricati. Pouzdane procjene štete razlikuju se - od katastrofalnog gubitka od 8% BDP-a do, u najmanju ruku, 1%. Čak ni najubjeđeniji zagovornici bregzita više ne osporavaju ove procjene, iako i dalje tvrde da je relativno osiromašenje zemlje "cijena koju je vrijedjelo platiti" zarad povratka nacionalnog suvereniteta.
U svakom slučaju, politika približavanja Evropi mogla bi novom premijeru da donese ne samo pozitivne ekonomske vijesti. Prema najnovijim istraživanjima javnog mnjenja, 57% birača smatra da je Britanija napravila grešku izlaskom iz EU. Po mišljenju Džona Kertisa, najuglednijeg britanskog analitičara izbornog ponašanja, to ukazuje na "odlučan i postojan raskid sa bregzitom".
Razočaranje se ne svodi samo na ekonomiju. Bregzit jednostavno nije ispunio obećanja onih koji su ga zagovarali. Neto imigracija nije smanjena, već je porasla, i to gotovo dvostruko: sa 240.000 ljudi 2016. godine na 431.000 u 2024. Tempo prinudnog odlaska građana EU daleko je nadmašen prilivom neevropskih imigranata koji su podstakle porodice i poslodavci, uključujući i samu vladu.
Promjenu javnog mnjenja prema Evropi dodatno pojačavaju demografske promjene koje smanjuju podršku bregzitu. Prema procjenama, od referenduma 2016. godine preminulo je oko tri miliona starijih birača - ključnog biračkog tijela koje je podržavalo Bregzit. Istovremeno, biračkim spiskovima pridružilo se oko 2,5 miliona mladih birača, od kojih se gotovo svi protive bregzitu, a od narednih izbora pravo glasa dobiće i šesnaestogodišnjaci.
Za novog premijera još su važniji taktički argumenti u prilog promjeni evropske politike. Svako ozbiljno resetovanje odnosa između Britanije i EU zahtijevaće pregovore koji se vjerovatno neće završiti prije narednih opštih izbora (koji moraju biti održani najkasnije do avgusta 2029. godine). To znači da bi nova vlada, tehnički gledano, mogla da ispuni obećanja iz predizbornog programa laburista iz 2024. tokom aktuelnog parlamentarnog mandata, čak i dok bude pripremala teren za napuštanje "crvenih linija" prethodnih vlada. Proces bi mogao da započne ozbiljnom raspravom o evropskoj budućnosti Britanije, uključujući i teme koje su do sada bile tabu, poput slobode kretanja ljudi i mogućeg povratka punopravnom članstvu u EU.
Samo saopštenje da će takvo preispitivanje biti sprovedeno nakon izbora 2029. imalo bi transformativni efekat. U ekonomiji bi sama mogućnost povratka na jedinstveno evropsko tržište naglo povećala povjerenje poslovne zajednice i obnovila interes investitora za britansku imovinu, uključujući i državne obveznice. U politici bi, pak, ova ideja mogla da ujedini progresivne i internacionalistički orijentisane birače, koji su danas rasuti između laburista, zelenih i liberalnih demokrata.
Ova trostruka podeljenost unutar lijevog centra predstavlja pravi poklon za krajnje desničarsku Reform UK Najdžela Faraža, koja je, zahvaljujući podršci oko 30% birača - uglavnom vatrenih pristalica bregzita i onih koji su nezadovoljni imigracijom - ostvarila zapažene uspjehe na lokalnim izborima održanim po većinskom izbornom sistemu. S obzirom na to da 83% birača laburista, 84% birača liberalnih demokrata i 82% pristalica zelenih izjavljuje da bi željeli poništavanje bregzita, evropsko pitanje predstavlja jedinu realnu temu koja bi mogla da podstakne većinu britanskih birača na "taktičko glasanje", odnosno na podršku onim proevropskim kandidatima koji imaju najveće izglede da pobijede torijevce i kandidate Reform UK u svojim izbornim jedinicama.
Nedavna analiza kompanije Ipsos pokazala je da bi obećanje o raspisivanju referenduma za povratak u EU povećalo udio birača koji bi "razmotrili glasanje za laburiste" sa 31% na 45%, dok bi se procenat onih koji uopšte ne bi razmatrali tu opciju smanjio sa 62% na 43%. Pored toga, takvo obećanje bi "povećalo privlačnost laburista među pristalicama svih ostalih stranaka", podižući "udio onih koji bi bili spremni da razmisle o glasanju za laburiste za 13 do 16 procentnih poena u svim grupama birača, uključujući i vjerovatne glasače konzervativaca (sa 26% na 41%) i Reform UK (sa 18% na 31%)".
U odnosima između Britanije i EU politička svrsishodnost i ekonomska logika ukazuju na isti pravac. Novi lider Laburističke partije mogao bi da obeća preispitivanje bregzita, a naknadni rast poslovnog povjerenja i entuzijazma birača pomogao bi u rješavanju svih ostalih teških izazova. Poslije šest uzastopnih neuspješnih vlada i godina ekonomske stagnacije, Britanija bi prvi put nakon više od jedne decenije mogla da dobije uspješnog premijera.
Autor je glavni ekonomista i kopredsjednik kompanije Gavekal Dragonomics
Copyright: Project Syndicate, 2026. (prevod: N. R.)
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
