Prije jedne generacije, u Poljskoj su se šećer i brašno izdavali na bonove, dok su njeni građani zarađivali deset puta manje od Zapadnih Njemaca. Danas je ekonomija te zemlje prestigla Švajcarsku i postala 20. najveća na svijetu, sa više od bilion dolara godišnjeg bruto domaćeg proizvoda.
To je istorijski skok, od postkomunističkih ruševina 1989-90. do evropskog šampiona rasta, za koji ekonomisti kažu da nudi pouke o tome kako donijeti prosperitet običnim ljudima, i koji, kako navodi administracija američkog predsjednika Donalda Trampa, treba da bude prepoznat kroz prisustvo Poljske na samitu Grupe 20 vodećih ekonomija kasnije ove godine.
Transformacija se ogleda u ljudima poput Joane Kovalske, inženjerke iz Poznanja, grada od oko 500.000 stanovnika na pola puta između Berlina i Varšave. Ona se vratila kući nakon pet godina provedenih u Sjedinjenim Državama.
“Često me pitaju da li mi nešto nedostaje zbog povratka u Poljsku, i, iskreno, osjećam da je upravo suprotno”, rekla je Kovalska. “U mnogim oblastima smo ispred SAD”.
Kovalska radi u Poznanjskom centru za računare i mreže, koji razvija prvu fabriku vještačke inteligencije u Poljskoj i integriše je sa kvantnim računarom, jednim od deset na kontinentu finansiranih kroz program Evropske unije.
Nakon diplomiranja na Tehničkom univerzitetu u Poznanju, radila je za Majkrosoft u SAD, na poslu koji je opisala kao “ostvarenje sna”.
Ali joj je, kako kaže, nedostajao “osjećaj misije”.
“Posebno kada je riječ o vještačkoj inteligenciji, tehnologija je u Poljskoj počela da se razvija veoma brzo”, rekla je Kovalska. “Zato je povratak bio veoma primamljiv”.
Izlazak iz siromaštva
Poziv Poljskoj da učestvuje na samitu G20 uglavnom je simboličan. Nijedna zemlja gost nije unaprijeđena u punopravnog člana otkako je G20 osnovan na nivou ministara finansija 1999. godine, a za to bi bila potrebna saglasnost svih članica. Osim toga, prvobitne zemlje nijesu birane samo prema veličini bruto domaćeg proizvoda, već i prema svom “sistemskom značaju” u globalnoj ekonomiji.
Ipak, taj gest odražava jednu statističku činjenicu: za 35 godina - nešto manje od radnog vijeka jedne osobe - BDP po glavi stanovnika u Poljskoj porastao je na 55.340 dolara u 2025, odnosno na 85 odsto prosjeka EU. To je veliki skok u odnosu na 6.730 dolara iz 1990, odnosno 38 odsto prosjeka EU, i sada je približno na nivou Japana (52.039 dolara), prema podacima Međunarodnog monetarnog fonda izraženim u današnjim dolarima i prilagođenim nižim troškovima života u Poljskoj.
Poljska ekonomija rasla je u prosjeku 3,8 odsto godišnje od ulaska u EU 2004, znatno nadmašujući evropski prosjek od 1,8 odsto.
Nije samo jedan faktor pomogao Poljskoj da izađe iz zamke siromaštva, kaže Marsin Pjonkovski sa Kozminski univerziteta u Varšavi i autor knjige o ekonomskom usponu te zemlje.
Jedan od najvažnijih faktora bilo je brzo uspostavljanje snažnog institucionalnog okvira za poslovanje, navodi on. To je uključivalo nezavisne sudove, agenciju za zaštitu konkurencije koja obezbjeđuje fer tržišnu utakmicu, kao i čvrstu regulaciju koja sprečava da problemi u bankarskom sektoru uguše kreditiranje. Zahvaljujući tome, ekonomiju nijesu preuzele korupcija i oligarsi, kao što se dogodilo u drugim postkomunističkim zemljama.
Poljska je takođe imala koristi od milijardi eura pomoći iz EU, i prije i nakon što je 2004. postala članica i dobila pristup ogromnom jedinstvenom tržištu.
Iznad svega, postojao je širok konsenzus širom političkog spektra da je dugoročni cilj Poljske članstvo u EU. “Poljaci su znali kuda idu”, rekao je Pjonkovski. “Poljska je preuzela institucije i pravila igre, pa čak i neke kulturne norme koje je Zapad razvijao 500 godina.”
Mada represivan, komunizam je doprinio razbijanju starih društvenih barijera i otvaranju visokog obrazovanja za radnike iz fabrika i sa sela koji ranije nijesu imali tu priliku. Postkomunistički procvat visokog obrazovanja znači da danas polovina mladih ima fakultetsku diplomu.
“Mladi Poljaci su, na primjer, bolje obrazovani od mladih Njemaca”, kaže Pjonkovski, ali zarađuju upola manje. To je, kako dodaje, “nepobjediva kombinacija” za privlačenje investitora.
Uspjeh kompanije za električne autobuse
Solaris, kompanija koju je 1996. u Poznanju osnovao Kšištof Olševski, jedna je od vodećih proizvođača električnih autobusa u Evropi, sa tržišnim udjelom od oko 15 odsto. Njena priča pokazuje značajnu karakteristiku uspjeha Poljske: preduzetništvo, odnosno spremnost da se preuzme rizik i izgradi nešto novo.
Po profesiji inženjer koji se obrazovao u vrijeme komunističke vlasti, Olševski je otvorio radionicu za popravku automobila u kojoj je koristio rezervne djelove iz Zapadne Njemačke za popravku poljskih vozila. Iako je većina preduzeća bila nacionalizovana, vlasti su dozvoljavale rad malim privatnim radionicama poput njegove, navodi Kataržina Šažec, ekonomistkinja sa Ekonomskog univerziteta u Poznanju. “To su bile enklave privatnog preduzetništva”, rekla je ona.
Olševski je 1996. otvorio podružnicu njemačke kompanije za autobuse Neoplan i počeo proizvodnju za poljsko tržište.
“Ulazak Poljske u EU 2004. dao nam je kredibilitet i pristup ogromnom, otvorenom evropskom tržištu sa slobodnim kretanjem robe, usluga i ljudi”, rekao je Mateuš Figaševski, zadužen za institucionalne odnose.
Zatim je uslijedila rizična odluka da se 2011. počne sa proizvodnjom električnih autobusa, u vrijeme kada je malo ko u Evropi eksperimentisao sa tom tehnologijom. Figaševski je rekao da su veće kompanije na Zapadu imale više da izgube ukoliko prelazak na električna vozila ne uspije.
“To je postala prilika da ostvarimo tehnološko liderstvo ispred tržišta”, rekao je.
Ostarjela populacija
Poljska se i dalje suočava sa izazovima. Zbog niskog nataliteta i starenja društva, sve manji broj radnika moći će da izdržava penzionere. Prosječne zarade i dalje su ispod prosjeka EU. Iako mala i srednja preduzeća napreduju, malo njih je izraslo u globalne brendove.
Gradonačelnik Poznanja Jacek Jaškovjak vidi domaće inovacije kao treći talas postsocijalističkog ekonomskog razvoja Poljske. U prvom talasu, početkom devedesetih, strane kompanije otvarale su fabrike u Poljskoj, koristeći prednosti kvalifikovane lokalne radne snage.
U vrijeme prelaza u novi milenijum, kaže on, zapadne kompanije počele su da donose naprednije sektore, uključujući finansije, informacionu tehnologiju i inženjering.
“Sada je vrijeme da se takve sofisticirane djelatnosti razvijaju ovdje”, kaže Jaškovjak, dodajući da je jedno od njegovih glavnih prioriteta ulaganje u univerzitete.
“Još mnogo toga treba uraditi kada je riječ o inovacijama i tehnološkom napretku”, dodala je Šažec, ekonomistkinja iz Poznanja. “Ali nastavljamo da se penjemo na toj ljestvici dodate vrijednosti. Više nijesmo samo dobavljač rezervnih djelova.”
Studenti kojim predaje Šažecova smatraju da treba učiniti više kako bi se smanjile razlike između gradova i sela, učinilo stanovanje pristupačnijim i pružila podrška mladima koji zasnivaju porodice. Ističu i da Poljaci treba da priznaju da imigranti, poput miliona Ukrajinaca koji su pobjegli od ruske invazije 2022, doprinose ekonomskom razvoju u društvu koje stari.
“Poljska ima tako dinamičnu ekonomiju, sa toliko prilika za razvoj, da naravno ostajem ovdje”, rekao je Kazimjež Falak (27), jedan od diplomiranih studenata. “Poljska obećava.”
Priredila: N. B.
Bonus video:
