Zašto Evropljani imaju problema sa zajedničkim oružjem?

Evropa je željela zajednički da razvije borbeni avion nove generacije: Jurofajter je zapravo projekat koji je započet još osamdesetih godina prošlog vijeka i uprkos poboljšanjima, u ne tako dalekoj budućnosti više neće biti na nivou konkurencije.

Međutim, u raspravi o zajedničkom avionu otvorilo se sve više pitanja: gdje će se konkretno proizvoditi? Koje oružje mora da nosi? Koliko će to koštati? I kada je riječ o propisima kojih se Njemačka uporno drži: kome će taj avion uopšte smjeti da se prodaje u inostranstvu?

Sve u svemu: najveći evropski odbrambeni projekat sada bi mogao da se završi sa dva odvojena aviona. Erbas, koji zastupa njemačku i špansku stranu programa "Future Combat Air System" (FCAS), na upit DW odgovara da je spreman „na promjenu programa“ nakon godina političkih i industrijskih sporova.

To bi moglo da uključi rješenje sa dva aviona u kojem bi Francuska i Njemačka razvijale odvojene borbene avione. Saradnja bi ostala, ali prvenstveno na dronovima, senzorima i digitalnim sistemima koji u realnom vremenu povezuju bojište.

Jer osnovno pitanje seže još dublje od samih nacionalnih interesa: prema iskustvima savremenog fronta, koliko je uopšte još važan sam borbeni avion u arsenalima budućih armija?

Već i samo priznanje da bi ipak mogla da nastanu dva aviona predstavlja veliki zaokret za projekat koji je nekada predstavljan kao simbol francusko-njemačkog vojnog jedinstva.

Može li još da se spasi FCAS?

„Vlade Francuske, Njemačke i Španije nastavljaju razgovore kako bi odlučile šta dalje sa projektom FCAS“, rekao je portparol Erbasa za DW. Generalni direktor Erbasa, Gijom Fori uveren je da širi program i dalje ima smisla, čak i ako je borbeni avion u njegovom središtu blokiran.

„Zastoj jedne komponente ne smije da ugrozi čitavu budućnost ove evropske sposobnosti u visokoj tehnologiji“, rekao je Fori. Erbas može da živi i sa rješenjem koje uključuje dva aviona, ukoliko tako odluče vlade.

Ali nije sporan samo avion, već se postavlja i pitanje: mogu li najveće evropske sile još uvek zajednički da razvijaju velike sisteme naoružanja?

Kako je nastao taj projekat?

Nakon duge tradicije saradnje započete još sedamdesetih godina i avionom Alfadžet, FCAS su 2017. pokrenule Francuska i Njemačka, a kasnije se pridružila i Španija. Projekat vrijedan oko 100 milijardi eura trebalo bi oko 2040. godine da donese borbeni sistem šeste generacije. Program daleko prevazilazi sam borbeni avion. Uključuje i dronove, bespilotne letjelice za pratnju, motore i „borbeni oblak“ koji u realnom vremenu povezuje avione, senzore i podatke sa fronta.

Ali upravo je borbeni avion postao glavni izvor sukoba, već i zbog ciljeva koje mora da ispuni. Francuska želi da budući avion može da deluje sa nosača aviona i da nosi nuklearno oružje. Njemačka – koja nije nuklearna sila niti ima nosače aviona – nema takve zahteve. Berlin je već odlučio da kupi američke lovce F-35 za NATO misije povezane sa nuklearnim odvraćanjem.

Nedavno je i njemački kancelar Fridrih Merc javno priznao te razlike. A ako te razlike ne uspiju da se „stave pod isti krov“, onda čitav projekat jedva da još ima smisla.

Gdje će biti radna mesta?

Politički spor proizlazi i iz industrijskog. "Dassault Aviation", francuski proizvođač borbenog aviona Rafal, želi jasno vođstvo nad novim avionom. "Airbus Defence and Space" zastupa njemačke i španske interese i traži veću ulogu. Rezultat je dugotrajan spor oko vođstva, raspodjele posla i prenosa tehnologije. Nije bilo značajnih pomaka ni nakon više pokušaja posredovanja.

Airbus sada nagoveštava da bi rešenje moglo da bude da se prestane sa pokušajima da se svi zahtevi „uguraju“ u jedan avion, jer su i zahtjevi savremenog fronta danas bitno drugačiji nego prije desetak godina. Za mnoge vojne stručnjake najvažniji deo FCAS-a možda više nije sam avion, već mrežno povezivanje svih oružanih sistema na frontu.

„Borbeni oblak“ – digitalni sistem koji povezuje avione, dronove, senzore i oružje na kopnu, u vazduhu i na vodi – sve više se smatra područjem u kojem evropska saradnja još ima smisla. Stručnjak za odbranu Kristijan Meling rekao je za DW da je taj sistem važan jer Evropa u toj oblasti i dalje u velikoj mjeri zavisi od SAD. Drugi stručnjaci smatraju da bi razvoj dronova, softvera i mrežnog povezivanja fronta mogao da se nastavi čak i ako projekat borbenog aviona bude podijeljen ili smanjen.

To možda ne bi bio politički uspjeh poput zajedničkog aviona, ali bi moglo da spreči potpuni raspad FCAS-a.

A šta je sa evropskim „supertenkom"?

Problemi oko FCAS-a sada se prelivaju i na drugi ključni francusko-njemački projekat: "Main Ground Combat System" (MGCS). Dok je Njemačka još donekle bila spremna da prizna Francuskoj više iskustva u borbenim avionima, Francuska je morala da prihvati da Njemačka ima bolje karte.

MGCS bi trebalo da zamijeni njemački Leopard 2, ali prije svega Francuskoj hitno treba nasljednik za njen tenk Leklerk. Projekat je pokrenut zajedno sa FCAS-om 2017. godine kao dio šireg političkog dogovora između Pariza i Berlina.

Podjela je bila jasna: Francuska vodi razvoj borbenog aviona preko kompanije "Dassault", a Njemačka razvoj tenka zahvaljujući svojoj industriji oklopnih vozila. Namjena nije bila samo proizvodnja oružja, već i povezivanje dvije najveće evropske vojne sile.

Međutim, taj dogovor sada je uzdrman: ako dođe do promjena kod borbenog aviona, mogao bi da bude narušen i odnos snaga na kojima počiva novi tenk. A i taj projekat stalno nailazi na prepreke: njemačka kompanija Rajnmetal sada tvrdi da je njen novi tenk Panter već tenk budućnosti i da zapravo nema velike potrebe da se razvija nešto još novije. Ipak, vlasti Francuske i Njemačke su 2024. dogovorile nastavak sljedeće faze, ali se ne očekuje da će sistem ući u upotrebu prije oko 2040. godine.

Test za evropsku odbrambenu industriju

Ruska agresija na Ukrajinu podstakla je evropske vlade da više ulažu u sopstvenu odbranu, a pokazalo se i da prevelika zavisnost od SAD nije dobra. Od tada EU poziva na zajedničku nabavku oružja i jačanje evropske odbrambene industrije.

Ali problemi oko FCAS-a pokazuju koliko je tu ambiciju teško sprovesti u praksi. Analitičari instituta "Carnegie Endowment for International Peace" upozoravaju da bi ishod FCAS-a mogao dugoročno da oblikuje evropsku odbrambenu saradnju. Ako projekat propadne, vlade bi ubuduće mogle biti znatno opreznije pri pokretanju ovako velikih multinacionalnih programa.