Američki predsjednik Donald Tramp razmatra opcije protiv Irana koje uključuju ciljane udare na bezbjednosne snage i lidere kako bi ohrabrio demonstrante, reklo je više izvora agencije Rojters, iako su izraelski i arapski zvaničnici naveli da napadi iz vazduha nijesu dovoljni za obaranje klerikalnih vlasti.
Dva američka izvora upoznata s razgovorima kazala su da je Tramp želio da stvori uslove za “promjenu režima” nakon što je obračun vlasti ranije ovog mjeseca slomio protestni pokret širom zemlje, pri čemu su ubijene hiljade ljudi.
Da bi to postigao, razmatrao je napade na komandante i institucije koje Vašington smatra odgovornim za nasilje, kako bi demonstranti dobili samopouzdanje da mogu da preuzmu vladine i bezbjednosne zgrade, rekli su izvori. Tramp još nije donio konačnu odluku o daljem pravcu djelovanja, uključujući i to da li će krenuti vojnim putem, rekli su za britansku agenciju jedan od izvora i jedan američki zvaničnik.
Drugi američki izvor kazao je da su opcije o kojima Trampovi saradnici razgovaraju uključivale i mnogo veći udar, s namjerom da ostavi dugotrajan efekat - moguće protiv balističkih projektila koji mogu da dosegnu američke saveznike na Bliskom istoku ili protiv iranskih programa obogaćivanja uranijuma. Iran nije spreman da pregovara o ograničenjima na rakete, koje vidi kao jedino sredstvo odvraćanja od Izraela, rekao je prvi izvor.
Dolazak američkog nosača aviona i pratećih ratnih brodova na Bliski istok ove sedmice proširio je Trampove kapacitete da potencijalno preduzme vojnu akciju, nakon što je više puta prijetio intervencijom zbog iranskog obračuna s protestima.
Rojters je razgovarao s više od desetak zvaničnika upućenih u konsultacije o narednim potezima Vašingtona prema Iranu. Četiri arapska zvaničnika, tri zapadna diplomate i jedan visoki zapadni izvor rekli su da su zabrinuti da bi, umjesto da izvede ljude na ulice, američki udari mogli da oslabe pokret koji je već u šoku nakon najkrvavije represije vlasti od Islamske revolucije 1979. godine.
Aleks Vatanka, direktor Programa za Iran pri Institutu za Bliski istok, rekao je da bez masovnih prebjega u vojsci iranski protesti ostaju “herojski, ali nadjačani”.
Izvori agencije Rojters su tražili da ostanu anonimni kako bi mogli da govore o osjetljivim pitanjima. Tramp je u srijedu pozvao Iran da sjedne za pregovarački sto i postigne dogovor o nuklearnom oružju, upozorivši da bi svaki budući američki napad bio “daleko gori” od junske kampanje bombardovanja tri nuklearna postrojenja. Brodove u regionu opisao je kao “armadu” koja plovi ka Iranu.
Jedan visoki iranski zvaničnik rekao je za britansku agenciju da se Iran “priprema za vojni sukob, dok istovremeno koristi diplomatske kanale”. Međutim, Vašington, kako je naveo, ne pokazuje otvorenost za diplomatiju. Američki zvaničnik rekao je da sadašnja slabost režima ohrabruje Trampa da pojača pritisak i pokuša da postigne dogovor o denuklearizaciji.
Iran, koji tvrdi da je njegov nuklearni program civilni, spreman je za dijalog “zasnovan na uzajamnom poštovanju i interesima”, ali će se braniti “kao nikad prije” ako bude pritisnut, saopštila je u srijedu iranska misija pri Ujedinjenim nacijama.
Tramp javno nije detaljno naveo šta tačno traži u bilo kakvom dogovoru. Ranije pregovaračke tačke njegove administracije uključivale su zabranu Iranu da samostalno obogaćuje uranijum, kao i ograničenja na balističke rakete dugog dometa i na već oslabljenu mrežu naoružanih posredničkih grupa Teherana na Bliskom istoku.
Ograničenja vazdušnih napada
Jedan viši izraelski zvaničnik rekao je da Izrael ne vjeruje da sami vazdušni udari mogu oboriti Islamsku Republiku, ako je to cilj Vašingtona. “Ako namjeravate da srušite režim, morate poslati trupe na teren”, rekao je on za Rojters, napominjući da čak i ako bi Sjedinjene Države ubile vrhovnog vođu ajatolaha Alija Hameneija, Iran bi “imao novog lidera koji bi ga zamijenio”.
Zvaničnik je rekao da samo kombinacija spoljnog pritiska i organizovane domaće opozicije može promijeniti politički put Irana.
Prema njegovim riječima, iransko rukovodstvo je oslabilo zbog nemira, ali i dalje čvrsto drži kontrolu uprkos dubokoj ekonomskoj krizi koja je izazvala proteste.
Više američkih obavještajnih izvještaja došlo je do sličnog zaključka - da su uslovi koji su doveli do protesta i dalje prisutni i da slabe vladu, ali bez velikih pukotina, kazale su dvije osobe upoznate s tim pitanjem.
Zapadni izvor izjavio je da im se čini da Trampov cilj nije toliko “srušiti režim”, koliko da “organizuje promjenu rukovodstva”, što bi bilo slično Venecueli, gdje je američka intervencija zamijenila predsjednika bez potpunog rušenja vlade.
Tokom saslušanja u američkom Senatu o Venecueli u srijedu, američki državni sekretar Marko Rubio rekao je da se “nadaju” da bi slična tranzicija mogla uslijediti ako bi Hameneji pao, iako je priznao da je situacija u Iranu mnogo kompleksnija. Američki zvaničnik rekao je da nije jasno ko bi preuzeo vlast ako Hameneji izgubi poziciju.
Hameneji je javno priznao da je tokom protesta poginulo više hiljada ljudi. On je nemire okrivio na SAD, Izrael i ono što je nazvao “razbijačima”.
Grupa za ljudska prava sa sjedištem u SAD-u, HRANA, procijenila je da je broj smrtnih slučajeva povezanih s nemirima 5.937, uključujući 214 pripadnika snaga bezbjednosti, dok zvanični podaci iranske vlade navode 3.117 poginulih.
Hamenei zadržava kontrolu, ali je manje vidljiv
Hamenei, 86, se povukao iz svakodnevnog upravljanja državom, smanjio javna pojavljivanja i vjeruje se da boravi na obezbijeđenim lokacijama nakon što su izraelski udari prošle godine desetkovali mnoge visoke vojne lidere Irana, kazali su regionalni zvaničnici.
Svakodnevno vođenje poslova prešlo je na ličnosti povezane s Islamskom revolucionarnom gardom (IRGC), uključujući i visokog savjetnika Alija Laridžanija, naveli su oni. Moćna Garda dominira iranskom bezbjednosnom mrežom i velikim dijelovima ekonomije.
Ipak, Hamenei ima konačnu riječ kada je riječ o ratu, nasljeđivanju i nuklearnoj strategiji - što znači da je politička promjena veoma teška dok god je on na sceni, rekli su.
U Vašingtonu i Jerusalimu neki zvaničnici tvrde da bi tranzicija u Iranu mogla razbiti nuklearni ćorsokak i na kraju otvoriti vrata za kooperativnije odnose sa Zapadom, rekla su dvojica zapadnih diplomata.
Međutim, upozorili su da ne postoji jasan nasljednik Hameneija. U tom vakuumu, arapski zvaničnici i diplomate kažu da vjeruju kako bi Garda mogla da preuzme vlast, učvršćujući tvrdu liniju, produbljujući nuklearni sukob i regionalne tenzije.
Svaki nasljednik za kojeg bi se smatralo da se pojavljuje pod stranim pritiskom bio bi odbačen i mogao bi da ojača, a ne oslabi Gardu, rekao je zvaničnik.
Širom regiona, od Zaliva do Turske, zvaničnici kažu da više podržavaju obuzdavanje nego kolaps - ne iz simpatija prema Teheranu, već iz straha da bi previranja unutar zemlje od 90 miliona stanovnika, ispresijecane sektaškim i etničkim linijama, mogla pokrenuti nestabilnost daleko izvan iranskih granica.
Rascjepkani Iran mogao bi da sklizne u građanski rat, kao što se desilo nakon američke invazije na Irak 2003. godine, upozorila su dvojica zapadnih diplomata, što bi moglo izazvati priliv izbjeglica, podstaći islamističku militantnost i poremetiti tokove nafte kroz Ormuski moreuz - globalno energetsko usko grlo.
Najveći rizik, upozorio je analitičar Vatanka, jeste fragmentacija u stilu “Sirije u ranoj fazi”, u kojoj bi suparničke jedinice i provincije ratovale za teritoriju i resurse.
Regionalni odjeci
Zalivske države, dugogodišnji američki saveznici i domaćini velikih američkih baza, strahuju da bi bile prve mete iranske odmazde, koja bi mogla uključivati iranske rakete ili napade dronovima koje bi iz Jemena izveli Huti, saveznici Teherana.
Saudijska Arabija, Katar, Oman i Egipat lobirali su u Vašingtonu protiv udara na Iran. Saudijski prestolonasljednik Mohamed bin Salman rekao je iranskom predsjedniku Masudu Pezeškijanu da Rijad neće dozvoliti da se njegov vazdušni prostor ili teritorija koriste za vojne akcije protiv Teherana.
“Sjedinjene Države mogu povući obarač”, rekao je jedan od arapskih izvora, “ali neće živjeti s posljedicama. Mi hoćemo.”
Mohannad Hadž-Ali iz Karnegi centra za Bliski istok rekao je da američka raspoređivanja snaga sugerišu da se planiranje pomjerilo sa jednog udara na nešto dugotrajnije, vođeno uvjerenjem u Vašingtonu i Jerusalimu da bi Iran mogao obnoviti svoje raketne kapacitete i na kraju militarizovati obogaćeni uranijum.
Najvjerovatniji ishod je “iscrpljujuća erozija - prebjeg elite, ekonomska paraliza, sporno nasljeđivanje vlasti - koja krnji sistem dok ne pukne”, rekao je analitičar Vatanka.
Bonus video:
