Decenijama je Džimi Laj, medijski mogul, koristio svoje bogatstvo i redakciju u Hong Kongu da kritikuje autoritarne ekscese Pekinga i da pruži glas onima koji su se nadali demokratiji u Kini.
Kada ga je juče sud u Hong Kongu osudio na 20 godina zatvora, postalo je jasno da neposlušnost sada ima istu cijenu kao i u kontinentalnom dijelu.
Ova prelomna presuda zaokružuje višegodišnji napor Pekinga da razmontira uticaj samoproglašenog “buntovnika”, za koga je tvrdio da je organizator prodemokratskih protesta u Hong Kongu prije gotovo sedam godina. Kritičari kažu da je Peking proglasio gospodina Laja krivim još prije nego što je uopšte mogao da dobije pravično suđenje.
Poznat po bokserkoj građi, oštrom jeziku i beskompromisnoj naravi, Laj je svoje bogatstvo koristio da finansijski podupire prodemokratski pokret u Hong Kongu, dok je njegov tabloid “Apple Daily” stajao iza liberalnih ciljeva i nikada nije zazirao od kritike vlasti - sve dok nije ugašen 2021. godine, nakon policijskih racija.
Te racije uslijedile su pošto je Peking Hong Kongu nametnuo zakon o nacionalnoj bezbjednosti, a Laja ubrzo potom uhapsio, optužujući ga za dosluh sa stranim snagama i pobunu.
Govoreći prije hapšenja, Laj je za Rojters rekao da će “nastaviti da se bori do posljednjeg dana”.
Laj (78) u pritvoru je više od pet godina, veliki dio tog vremena proveo je u samici, a njegovo zdravlje se pogoršalo.
Čak i u hiperkapitalističkom gradu prepunom milionera koji su sami stekli bogatstvo, priča Džimija Laja o usponu od siromaštva do bogatstva se izdvaja. Kao dječak je iz siromašne Kine pobjegao kao slijepi putnik i potom se probijao radeći u gradskim fabrikama odjeće. To ga je dovelo do pokretanja sopstvenog brenda ležerne garderobe 1981. godine, što mu je donijelo prvo bogatstvo.
Lajeva priča od siromaštva do bogatstva, pa do prkosa, simbolična je za Hong Kong - nekadašnju britansku koloniju koja je 1997. vraćena pod kinesku vlast - grad koji se dugo ponosio žilavošću, preduzimljivošću i njegovanjem zapadnih liberalnih vrijednosti.
Međutim primjenom kazne, koje su u Kini obično rezervisane za disidente, na lokalnog medijskog tajkuna i njegove urednike, Peking je, kako tvrde kritičari, dodatno ubrzao eroziju političkog aranžmana koji je trebalo da sačuva zapadnjačke slobode u Hong Kongu.
“Kazne izrečene Laju i njegovim kolegama veoma su oštre, čak i po mjerilima kontinentlne Kine”, rekla je za “Njujork tajms” Elejn Pirson, direktorka Hjuman rajts voča za Aziju. Pirson je podsjetila da je samo jedan kineski disident dobio dužu zatvorsku kaznu od gospodina Laja: Ilham Tohti, profesor ekonomije koji se zalagao za ujgursku manjinu u dalekom zapadnom kineskom regionu Sinđang, a koji je 2014. osuđen na doživotni zatvor.
Si Đinping, najmoćniji kineski lider u posljednjim decenijama, sprovodi dalekosežan obračun sa svim ostacima neslaganja u zemlji. Na meti se nijesu našli samo aktivisti za ljudska prava, već i poslovni tajkuni, intelektualci i pripadnici partijskog vrha, od kojih su neki osuđeni na gotovo 20 godina zatvora.
Iako Hong Kong ima odvojen pravni sistem od kopnene Kine, proces protiv gospodina Laja pokazao je koliko se te granice često zamagljuju kada je riječ o zakonima o nacionalnoj bezbjednosti u gradu, dodala je gospođa Pirson.
“Ovi procesi po zakonima o nacionalnoj bezbjednosti na kraju služe političkom cilju - da ugase neslaganje i pošalju poruku svakome ko se usudi da kritikuje Komunističku partiju Kine”, rekla je ona.
Porodica kaže da je ova presuda u suštini doživotna kazna za gospodina Laja, koji ima 78 godina i narušenog je zdravlja. “Ovo je srceparajuće okrutna kazna”, poručila je njegova kćerka, Kler Laj, u saopštenju. “Ako se ova presuda sprovede, umrijeće kao mučenik iza rešetaka.”
U sudnici, gospodin Laj nije djelovao iznenađeno prilikom izricanja presude. Odjeven u bijelu košulju i bijeli sako, Laj se nasmiješio i mahnuo supruzi. Pristalicama je rukama napravio znak srca. Na mnogo načina, ponašao se kao čovjek koji se pomirio sa unaprijed određenom presudom.
Pravni stručnjaci i organizacije za ljudska prava kažu da gospodin Laj nije imao nikakve šanse za pravično suđenje. Predmete vezane za nacionalnu bezbjednost razmatraju sudije koje bira lider Hong Konga, umjesto porota. Mediji u gradu, koji su u vlasništvu Komunističke partije, takođe su proglasili gospodina Laja krivim mnogo prije nego što je suđenje uopšte počelo.
Zapadne vlade pozvale su na oslobađanje gospodina Laja, britanskog državljanina, i njegovo suđenje opisale kao politički motivisano. Britanski premijer Kir Starmer rekao je da je slučaj gospodina Laja pokrenuo tokom sastanka sa Si Đinpingom, u Pekingu prošlog mjeseca. Govoreći prošle sedmice na saslušanju u britanskom parlamentu, Lajev sin Sebastijen Laj kritikovao je Starmerovu vladu što oslobađanje njegovog oca nije postavila kao uslov posjete Kini.
Britanska ministarka spoljnih poslova Ivet Kuper juče je pozvala Hong Kong da oslobodi Laja iz humanitarnih razloga, pozivajući se na njegovo zabrinjavajuće zdravstveno stanje. Kuper je rekla da se o slučaju, nakon Starmerove posjete, između britanske i kineske vlade razgovara na “najvišim nivoima”, te da će se dvije zemlje “ubrzano dodatno angažovati” sada kada je gospodinu Laju izrečena kazna.
Predsjednik SAD Donald Tramp rekao je da je zatražio od Đinpinga da razmotri mogućnost oslobađanja gospodina Laja. Peking je odbacio pozive za oslobađanje gospodina Laja kao “grubo miješanje” u unutrašnje stvari Kine.
Pekinški organ za nacionalnu bezbjednost u Hong Kongu kritikovao je zapadne kritičare zbog poziva na Lajevo oslobađanje “pod izgovorom ‘ljudskih prava’”. U međuvremenu, lider Hong Konga, izvršni direktor Džon Li, naveo je u saopštenju da je presuda “duboko zadovoljavajuća”. Lijeve zločine nazvao je “gnusnim i krajnje prezrenim”.
Jedina šansa Laja za slobodu leži u njegovom progonstvu u neku drugu zemlju, možda iz zdravstvenih razloga, rekao je za “Njujrk tajms” Mark Kliford, predsjednik Fondacije Komiteta za slobodu u Hong Kongu i autor knjige o gospodinu Laju pod naslovom “The Troublemaker”.
“Kina mora da shvati da je Laj veći problem u zatvoru nego van njega”, dodao je Kliford. On je ocijenio da Lajevo zatvaranje otežava otopljavanje odnosa između Sjedinjenih Država i Kine. “Slanje u progonstvo bilo bi u interesu svih”.
Bonus video:
