Iranska mreža osvete brine Zapad

Sredinom aprila, dok se krhko primirje učvršćivalo u američko-izraelskom ratu protiv Irana, ambasada Teherana u Londonu objavila je na Telegramu poruku za regrutaciju.

Pozvala je Irance koji žive u Ujedinjenom Kraljevstvu da kliknu na link i pridruže se kampanji koju je nazvala “žrtvovanjem za domovinu”, pozivajući “sve ponosne sinove i kćeri Irana” da “pokažu jedinstvo”.

“Stanimo svi zajedno, spremni da žrtvujemo svoje živote, jer je to bolje nego da svoju zemlju predamo neprijatelju”, navodi se u poruci.

Detalji kampanje nijesu bili navedeni. Međutim, britanska vlada na to nije blagonaklono gledala. Pozvala je iranskog ambasadora i poručila mu da su “takvi postupci i komentari potpuno neprihvatljivi, te da ambasada mora obustaviti svaki oblik komunikacije koji bi se mogao tumačiti kao podsticanje nasilja u Ujedinjenom Kraljevstvu ili na međunarodnom planu”.

Taj diplomatski razmijenjeni signal bio je samo jedan od pokazatelja duboke zabrinutosti zapadnih vlada zbog djelovanja iranskih operativaca na njihovoj teritoriji - zabrinutosti koja se produbila kako je rat usmjerio pažnju na prikrivene sposobnosti Teherana u inostranstvu i njihovu moguću upotrebu kao odmazdu za napade na Iran.

Zapadne obavještajne agencije već dugo optužuju Iran da organizuje kampanje zastrašivanja, premlaćivanja, otmice, pa čak i atentate na protivnike u inostranstvu, od iranskih disidenata do neiranaca koje smatra prijetnjom. Iran je takođe navodno napadao mete povezane s Izraelom i jevrejske zajednice.

Dvojici muškaraca trebalo bi da u maju počne suđenje zbog napada na Puriju Zeratija, novinara Iran internešenela poznatog po kritičkom izvještavanju o Islamskoj Republici, koji je u decembru 2024. izboden nožem na ulici u Vimbldonu.

Od početka rata u februaru, niz evropskih zemalja preliminarno je optužilo Iran da stoji iza talasa podmetanja požara i drugih napada, uključujući najmanje pet napada u Ujedinjenom Kraljevstvu za nedjelju dana.

Kako se broj tih napada povećava, evropski bezbjednosni zvaničnici kažu da su zabrinuti da bi Teheran kasnije mogao uzvratiti zbog ubistva visokih iranskih lidera, uključujući ajatolaha Alija Hameneija, tako što bi za metu uzeo nekog zapadnog lidera ili vojni cilj.

“Rado bi eliminisali neki važan američki cilj, poput baze, ratnog broda, visokog zvaničnika. Nešto što bi po težini bilo ravno smrti vrhovnog vođe”, rekao je Džon Rejn, bivši visoki britanski zvaničnik za nacionalnu bezbjednost, koji je sada viši savjetnik u Međunarodnom institutu za strateške studije.

“U skladu sa svojom doktrinom, mnogo su ulagali u asimetrične sposobnosti i kapacitete u inostranstvu. Ali će ih držati u rezervi”, rekao je Rejn. Za iranske lidere, kazao je, “osveta je podjednako vjerska obaveza koliko i emotivna reakcija”.

Međutim, ona bi se odvijala po odvojenom vremenskom okviru od rata na Bliskom istoku, rekao je: “To je jelo koje se služi hladno.”

Krajem prošle godine, ser Ken Makolum, šef britanske unutrašnje bezbjednosne službe MI5, ukazao je na “talas iranske transnacionalne agresije”, uključujući osujećene zavjere za atentate u Australiji, Španiji i Holandiji. On je u oktobru rekao da je MI5 samo 2025. pratio više od 20 potencijalno smrtonosnih zavjera iza kojih stoji Iran.

“Iranski autokratski režim... panično pokušava da ućutka svoje protivnike širom svijeta, uključujući Ujedinjeno Kraljevstvo”, rekao je.

U maju prošle godine britanska policija uhapsila je osam muškaraca, među njima sedam iranskih državljana, u okviru dvije istrage o navodnim prijetnjama nacionalnoj bezbjednosti. Suđenja u tim slučajevima trebalo bi da počnu u oktobru.

Zajednički centar britanske vlade za analizu terorizma, koji je dio MI5, ove sedmice je podigao nacionalni nivo terorističke prijetnje sa “značajnog” na “ozbiljan” nakon što su u Londonu nožem napadnuta dvojica Jevreja, iako vlasti do sada taj napad nijesu povezale s Iranom. Jedan muškarac je optužen zbog tog napada.

Za iranske lidere osveta je podjednako vjerska obaveza koliko i emotivna reakcija. Međutim, ona bi se odvijala po odvojenom vremenskom okviru od rata na Bliskom istoku. To je jelo koje se služi hladno, kazao je Džon Rejn, bivši visoki britanski zvaničnik za nacionalnu bezbjednost

Međutim, stručnjaci kažu da je obezglavljivanje iranskog bezbjednosnog establišmenta - uključujući ubistva šefa Savjeta za nacionalnu bezbjednost Alija Laridžanija i ministra obavještajnih poslova Esmaila Hatiba u martu - ograničilo njegovu sposobnost za neposrednu odmazdu, iako iranske bezbjednosne snage nastavljaju da djeluju, uz dokaze o funkcionalnom lancu komandovanja.

I uprkos reputaciji nemilosrdnosti, Islamska Republika imala je teškoća da izvede složene operacije velikog efekta na zapadnom tlu.

U velikoj mjeri oslanjala se na kriminalne bande, unajmljene operativce i posredničke mreže angažovane preko interneta.

Jedan bivši evropski bezbjednosni zvaničnik rekao je: “Struktura je slojevita: neko u Iranu razgovara s posrednikom - recimo u Rumuniji ili Čečeniji - a ta osoba zatim upravlja operativcima u zemlji koja je meta. Time se stvara distanca i mogućnost uvjerljivog poricanja odgovornosti.”

Većina navodnih zavjera za atentate povezanih s Teheranom bila je usmjerena protiv iranskih državljana. Jedna od njih, protiv američko-iranske radijske voditeljke Masih Alinežad u Njujorku 2022, uključivala je nalogodavca u Iranu koji je kontaktirao osobu u Čečeniji, a ta osoba je potom rukovodila operativcima na terenu, rekao je Rodžer Makmilan, stručnjak za borbu protiv terorizma i bezbjednost. Napadač, kod kojeg je u automobilu pronađena jurišna puška kineske proizvodnje, uhapšen je prije nego što je mogao da izvede napad.

Bilo je, međutim, i zavjera protiv visokih zapadnih lidera. Vašington je 2024. optužio Šahrama Pursafija, navodnog pripadnika iranske Islamske revolucionarne garde, da je pokušao da organizuje ubistvo Džona Boltona, bivšeg savjetnika Donalda Trampa za nacionalnu bezbjednost, kao odmazdu za ubistvo Kasema Solejmanija, komandanta Kuds jedinice Revolucionarne garde, u američkom napadu dronom 2020. godine.

Američki zvaničnici, koji su ponudili nagradu do 20 miliona dolara za informacije koje bi dovele do njegovog hapšenja, rekli su da je Pursafi mjesecima tokom 2021. i 2022. pokušavao da angažuje “kriminalne elemente” u SAD da ubiju Boltona, navodno nudeći 300.000 dolara za taj posao.

Pursafi je jednom kontaktu, za kojeg se ispostavilo da je doušnik FBI-ja, rekao da ima “još jedan posao za atentat” nakon Boltonove smrti, prema navodima američkih vlasti. Donald Tramp je kasnije rekao da su ga američke obavještajne službe otprilike u to vrijeme obavijestile o navodnoj iranskoj zavjeri protiv njega.

Zbog iranskih prijetnji, američka vlada je 2024. obezbijedila zaštitu bivšem državnom sekretaru Majku Pompeu i tadašnjem Trampovom specijalnom izaslaniku za Iran Brajanu Huku, prema medijskim izvještajima.

“Oni žele da uzvrate svojim protivnicima”, rekao je jedan bivši visoki britanski obavještajni zvaničnik. “Definitivno će željeti da pokušaju da udare na neku visoku političku ličnost (nakon Hameneijevog ubistva). Idu po principu oko za oko.”

Slučaj protiv Pursafija, međutim, ukazuje i na još jedan rizik s kojim se suočavaju iranske mreže u inostranstvu: čak i prije rata bile su duboko infiltrirane od zapadnih obavještajnih i bezbjednosnih službi, reklo je nekoliko bivših zapadnih bezbjednosnih zvaničnika.

Jedan evropski bezbjednosni zvaničnik rekao je da su iranske specijalne operacije podijeljene u dvije odvojene jedinice. Divizija Islamske revolucionarne garde, koju izraelska obavještajna služba Mosad naziva “Jedinica 400”, izvodi operacije isključivo protiv iranskih meta.

Specijalna operativna divizija Kuds jedinice, koju Mosad naziva Jedinica 840, postala je potpuno operativna 2012. godine i izvodi otmice i atentate u inostranstvu protiv stranih državljana, rekao je evropski bezbjednosni zvaničnik.

Oficiri Specijalne operativne divizije pokušavali su atentate i otmice izraelskih diplomata ili obavještajnih službenika na lokacijama uključujući Kipar, Etiopiju, Keniju, Ujedinjene Arapske Emirate i Kolumbiju, dok su izraelski biznismeni bili mete i u Gani, Tanzaniji i Senegalu, rekao je evropski bezbjednosni zvaničnik.

“Postoji skup meta među iranskim disidentima, za koji se šalje jedna vrsta tima, i potpuno odvojen tim koji ide na neirance”, rekao je Džonatan Haket, bivši pripadnik specijalnih operacija američkog Marinskog korpusa i stručnjak za borbu protiv terorizma.

On je rekao da su smrti nekoliko ključnih figura u iranskim bezbjednosnim i spoljnim obavještajnim službama tokom rata učinile malo vjerovatnom bilo kakvu veliku operaciju u bliskom roku.

“Pravi izazov koji su Iranci sami sebi stvorili jeste to što jedan pojedinac često monopolizuje određeni dosije, a kada je mrtav, ne može prenijeti svoj uticaj na nasljednika.”

Dodao je: “To smo vidjeli poslije ubistva Kasema Solejmanija. Kada je njegov nasljednik preuzeo dužnost, nije bilo preklapanja u mrežama uticaja, što je odmah izazvalo značajan pad aktivnosti Kuds jedinice u inostranstvu.”

Neki operativci koji rade za Teheran u inostranstvu prošli su obuku kod Iranaca, iako ni sami nijesu nužno Iranci. Bivši britanski zvaničnik rekao je: “To su uglavnom ljudi koji su ideološki naklonjeni Islamskoj Republici.”

Bivši zvaničnik je rekao da je za te operativce “to ideološko pitanje... Nijeste samo neprijatelj države; vi ste neprijatelj ideologije. A s njihove strane nema moralnog kolebanja kada je riječ o ubijanju takvih ljudi”.

Prevod: N. B.