PREPOZNATLJIVI DIO GRADA NESTAO U KIČU I PRIVATIZACIJI

Ljepši Ulcinj živi na fotografijama

“Nema više starog Pristana, Jadrana, Galeba i Republike, a ni Tri ribara nijesu što su bila. Nestali su Lido i Kalimera na Port Mileni”
773 pregleda 5 komentar(a)
stare fotografije Ulcinj, Foto: Privatna arhiva, J. Lika
stare fotografije Ulcinj, Foto: Privatna arhiva, J. Lika
Ažurirano: 21.05.2019. 13:04h

U fleš privatizaciji i blještavilu 21. vijeka sa neukusnom dozom kiča, nepovratno je otišao prepoznatljivi dio Ulcinja. Taj Ulcinj  danas živi samo na starim fotografijama koje krase gotovo sve lokale u gradu.

„Nema više starog Pristana, nema ni Jadrana, Galeba i Republike, a ni Tri ribara nijesu što su nekad bila. Nema ni urbanističke harmonije stare Čaršije, na Velikoj plaži nestali su Lido i Kalimera na Port Mileni“, priča direktor Muzičke škole u Ulcinju Jusuf Cufo Lika dok u njegovoj kancelariji gleda stare fotografije Ulcinja.

Na monitoru se ređaju fotografije hotela Republika na Pristanu, hotela Jadran i Galeb, pazara u gradskoj čaršiji, hotela na Velikoj plaži, restorana Tri ribara i Kalimera... Fotografije uglavnom datiraju iz sredine prošlog vijeka, ali ima i onih starijih od 120 godina.

Likine riječi i fotografije svjedoče o nestanku jednog grada koji je imao dušu, koga su jednako voljeli i mještani i turisti. Kao i većina Ulcinjana i Lika kaže da je  Ulcinj  prije pola vijeka i još ranije bio  ljepši  nego danas.

„To je dilema samo za one koji ne znaju kako je  Ulcinj  izgledao ranije. Evo fotografije iz 1938, kada je bio defile građana povodom Prvog maja. Vidi se Čaršija i taj tako autentični arhitektonsko urbanistički sklad. Sve kuće su spratne sa istim krovovima i obrisima osim jedne prizemne. A vidite danas kako izgleda Čaršija“, kaže Lika.

On je vlasnik fototeke sa hiljadama starih fotografija i gravura Ulcinja i koautor monografije o Ulcinju. Među najstarijim fotografijama Ulcinja su one koje su izrađene u Skadru, u prvom foto studiju na Balkanu, Marubi. Lika kaže da su fotografi Marubija bili angažovani i na dvoru kralja Nikole više od godine.

„Iz tog vremena su i fotografije fotografa Pici takođe iz Skadra. Francuski fotograf Mosinger bio je na Cetinju 1910, kada je knjaz Nikola krunisan. Na jednoj fotografiji ispred Dvora, vidi se ulcinjska delegacija u kojoj su bili ugledni građani poput Sadikovića i Hadžibetija, ne znam imena. U delegaciji je bio i crnac Maksut, takođe veoma ugledan”, pojašnjava Lika dok fotografiju iz svoje fototeke prenosi na USB.

Pokazuje i fotografije princeze Ksenije na Maloj i Velikoj plaži.

“Knjaz je imao ljetnjikovac na Suki, pa je ljeti sa porodicom dolazio u  Ulcinj . Ksenija je imala svoj foto aparat. Ne znam tačno ko je djevojka sa njom, ali mislim da je iz nekog poslanstva”, kaže Lika.

On otkriva interesantan detalj o posjeti italijanskog princa Ulcinju.

”Emanuel je došao jahtom i pristao na Veliku plažu. Negdje postoji jedna fotografija Ksenije i njenog zeta”, naveo je Lika.

Monografija „ Ulcinj  kroz prozore vremena“, koju je Lika radio sa dr Ruždom Ušaku, ima 422 stranice sa preko 700 fotografija i gravura.

”Pokušali smo da obuhvatimo sve segmente razvoja grada od antike do danas, počev od turizma, ribarstva i pomorstva preko prosvjete i kulture do zdravstva i sporta. Imali smo dosta pozitivnih reakcija. Jedna Ulcinjanka koja se udala i odselila, kupila je tu monografiju. Kada me je kasnije srela, rekla mi je da su joj kćerke, obje fakultetski obrazovane, kazale da su kroz stare fotografije spoznale kakav je  Ulcinj  nekada bio”, priča Lika.

Njegov prijatelj iz Novog Sada rekao mu je da je  Ulcinj  spoj ljepote i katastrofe.

“Upravo je mislio na  Ulcinj  nekad i sad. Zato je moj motiv bio da prikupim fotografije pomažući bratu Hajru, koji je bio fotograf i imao svoju radnju. On je bio učenik kod našeg starog Riza Šurle, vjerovatno najpoznatijeg ulcinjskog crnca”, sjeća se Lika kako je od mušterija tražio dozvolu da napravi kopiju svake starije fotografije bilo grada ili nekog sugrađanina.

O Ulcinju nekad i danas svjedoči i njegova priča o poznatom arheologu iz Beča, koji je nakon Dubrovnika došao da obiđe Ulcinj .

“Nakon što je obišao grad rekao mi je da je razočaran onim što je vidio. Mislio je da smo sačuvali ono što je pročitao i vidio sa starih fotografija putopisaca koji su prolazili gradom. Vidio je Stari grad koji je poslije zemljotresa bio djelimično izgrađen i obnovljen. Rekao mi je da je  Ulcinj  tipičan primjer kako se u arhitektonskom smislu ruinira jedna lijepa, neponovljiva sredina”, rekao je Lika.

Jedan od vodećih ulcinjskih arhitekata Selim Resulbegović kazao je da je  Ulcinj  kao mediteranski grad, jedan od najboljih primjera prožimanja zapadne i orijentalne arhitekture.

“Arhitektura Ulcinja karakteristična je po tome što se materijalni tragovi mogu prepoznati i da su nastali pod uticajem više civilizacija, od starih Ilira, Grka, Rimljana, pa preko Vizantije i Slovena do Mlečana i Osmanlija i današnjih dana. Uticaji svih civilizacija na ovom prostoru prepleteni su i stopljeni u jedinstvenu kulturno-istorijsku cjelinu, vrijednog i bogatog kulturnog nasljeđa“, rekao je Resulbegović “Vijestima”.

Analizirajući  Ulcinj  i arhitektonska svaralaštva u periodu od XX vijeka do danas, kao i upoređujući bogatu dokumentaciju, Resulbegović je podsjetio da je  Ulcinj  tridesetih godina prošlog vijeka bio u snažnom industrijskom i turističkom razvoju kada su izgrađeni Solana i hoteli Jadran, Galeb i Republika.

“Možemo reći da u tom periodu nijedan crnogorski turistički grad nije posjedovao hotelski kapacitetet ovih obima koje je imao  Ulcinj . Posebno bih istakao Galeb, koji se u tom vremenu smatrao jednim od uzornih primjera savremene arhitekture u bivšoj Jugoslaviji, kako po svojoj arhitektnskoj vrijednosti, tako i po svojoj veličini i sadržajima”, naveo je Resulbegović.

Dalja tendencija izgradnje novih turističkih kapaciteta, kako je naveo, nastavlja se 60-ih godina prošlog vijeka, izgradnjom hotela Mediteran i Albatros u gradu, hotelskih kompleksa Belvi, Lido sa bungalovima, te hotela Olimpik kao i nudističkog naselja na Adi.

“Time  Ulcinj  dobija jedan veliki zamah razvoja turističke privrede, koja definitivno po ukupnom kapacitetu, postaje glavni lider u turističkoj ponudi Crne Gore”, ocijenio je Resulbegović.

Naveo je da su danas preostali hotelski kapaciteti sa izuzetkom Otranta, Dvora Balšića i Palate Venecija, u lošem stanju i predmet interesovanja uglavnom niskobudžetne klijentele.

“Do radikalne transformacije u arhitektonskom i ambijentalnom izgledu naslijeđene i tradicionalne arhitekture, dolazi nakon katastrofalnog zemljotresa 1979. Kako je tada  Ulcinj  bio skoro polusrušen, mještani odustaju od obnove svojih kuća u autentičnoj arhitekturi. Vjerovatno zbog novih potreba, a sigurno i iz ekomoskih razloga, odustaju od sanacije i rekonstrukcije svojih srušenih objekata i počinju da grade potpuno nove objekte koristeći nove tehnologije i materijale iz straha od nekog budućeg razornog zemljotresa”, kazao je Resulbegović.

Dokumenta iz doba Mletaka i Turaka uništena

Arhiv Ulcinja uništen je u požaru 1947, u staroj zgradi Opštine ispod Sahat kule.

Lika kaže da mu je pokojni učitelj Mašan Pavićević pričao o tome kao o najvećem kulturnom zlu koje je napravljeno Ulcinju jer je požar podmetnut.

“Mašan mi je pričao da su u požaru nestala važna arhivska građa odložena u tri velika kašuna. U prvom su bili dokumenti i gravure  iz   doba  Venecije nalatinskom i italijanskom jeziku. U drugom su bili katastri,  dokumenta  i fermani  iz  doba  Osmanskog carsta na turskom i arapskom jeziku, a u trećem građa od kada je Ulcinj u Crnoj Gori”, kaže Lika.

 Ne znači da je zauvijek sve izgubljeno

Ulcinjski arhitekata Selim Resulbegović ocijenio  je   da   je  graditeljska kulturna baština izložena trajnim uticajima i pritiscima modernizacije, pa  je  zbog svoje materijalne strukture posebno osjetljiva i sklona propadanju.

Kako  je  kazao, do degradacije dijela graditeljske baštine doveli su nebriga i neodržavanje, nedostatak finansijskih sredstva, neriješeni imovinsko-pravni odnosi, nepoštovanje zakonskih propisa i neprimjenjivanje sankcija, neadekvatni građevinski zahvati i nedovoljna svijest o vrijednosti baštine.

Sve  je  to, kako navodi, uticalo na porazan zaključak  da   je  degradacija dijela graditeljske baštine dostigla takve razmjere  da  se može govoriti o ugroženosti mnogih kulturno-istorijskih cjelina, pa i pojedinačnih kulturnih dobara.

Ipak, kako  je  dodao Resulbegović, to  ne   znači   da  su šanse zauvijek izgubljene.

On smatra  da  postoji mogućnost  da  se stara ulcinjska čaršija zajedno sa “trianglom” može dovesti u prvobitno stanje bez velikih materijalnih izdataka.