Porodica Njegovan između nasljeđa i propasti

Porodica Njegovan u romanu “Zlatno runo” Borislava Pekića nije samo priča o usponu i propasti jedne trgovačke porodice, već i prostor u kojem se prelamaju istorijske promjene, pitanje porodičnog identiteta i dublji problemi ljudskog postojanja. Kroz sudbinu Njegovana, Pekić otvara pitanja kontinuiteta i duhovne povezanosti između predaka i potomaka, odgovornosti prema nasljeđu i mogućnosti da materijalni uspjeh postane zamjena za smisao. O tim aspektima jednog od najznačajnijih djela jugoslovenske književnosti govorila je u utorak veče dr Violeta Mitrović na predavanju održanom u Narodnoj biblioteci “Radosav Ljumović” u Podgorici, u okviru Pekićevih dana.

Polazeći od proučavanja “Zlatnog runa”, Mitrović je istakla da porodični roman prevazilazi okvire priče o pojedincima i njihovim međusobnim odnosima, jer se kroz sudbinu jedne porodice istovremeno prikazuju društveni, istorijski, psihološki, antropološki i etički procesi.

“Porodični roman i roman generacija jesu enciklopedijske prirode”, kazala je Mitrović, ukazujući na složenost Pekićevog djela, koje obuhvata dug vremenski raspon i kroz istoriju porodice Njegovan prikazuje promjene društva, vrijednosti i načina života.

Prema njenim riječima, “Zlatno runo” teško je odrediti jednim žanrovskim pojmom. U njegovim tumačenjima pojavljuju se određenja poput romana-biblioteke, enciklopedijskog narativa, istorijske metafikcije i antropološkog romana, dok je sam Pekić djelo nazivao metafizičkim epom i fantazmagorijom. Takav pristup omogućava piscu da istorijske događaje ne predstavi samo kao niz činjenica, već i kao subjektivna iskustva koja se prelamaju kroz svijest junaka. U središtu te složene strukture nalazi se gazda Simeon, čija svijest objedinjuje različite trenutke porodične istorije. Prošlost i sadašnjost tako se ne pojavljuju kao strogo odvojene vremenske kategorije, već kao dijelovi jedinstvenog iskustva u kojem preci nastavljaju da žive kroz potomke.

Porodica kao duhovna/duševna zajednica

Jedna od ključnih ideja koju je Mitrović izdvojila jeste da se porodica u “Zlatnom runu” ne može razumjeti isključivo kroz krvno srodstvo, zajedničko prezime ili materijalno nasljeđe. Njena suština počiva na duhovnoj vezi koja povezuje generacije, a koja se u romanu ispoljava kroz nasljedna sjećanja, vještine i osjećaj pripadnosti zajedničkoj cjelini.

“Porodica se ne oblikuje samo kao društvena ili samo kao istorijska kategorija, nego prije svega podrazumijeva jednu duhovnu, odnosno duševnu zajednicu između predaka i potomaka”, kazala je Mitrović.

Takav kontinuitet posebno se ogleda u motivima nasljednih uspomena i vještina. Članovi porodice ponekad posjeduju sjećanja na događaje koje nijesu lično doživjeli, kao i sposobnosti koje nijesu mogli steći vlastitim iskustvom. Mitrović je kao primjer navela gazda Simeonovu reakciju tokom napada njemačke i austrougarske vojske na Beograd 1915. godine, kada podiže karabin i usmjerava ga prema neprijatelju. Njegov postupak povezuje se sa sličnim činom pretka Simeona Lukasa iz 1848. godine, čime se pokazuje kako se iskustva ranijih generacija simbolički ili čak metafizički prenose na potomke. Kolektivnu istoriju porodice tako posmatramo kao zajednički prostor svijesti i duha.

Porodica se pojavljuje kao cjelina čiji identitet prevazilazi život pojedinačnih članova. Njihove razlike ne nestaju, ali se objedinjuju u širem porodičnom obrascu. Kako je Mitrović slikovito navela, “Porodica ima jednu dušu koja je raspoređena na mnogo komada”. Takvo razumijevanje porodice određuje i njen odnos prema smrti. Za Njegovane, smrt ne predstavlja konačni prekid između pojedinca i porodice, već nastavak veze između predaka i potomaka. Prošlost na taj način ostaje prisutna u sadašnjosti, a porodično vrijeme dobija gotovo mitsku dimenziju, u kojoj granice između živih i mrtvih nisu neprobojne.

Od nasljeđa do unutrašnjeg raspada

Ipak, kontinuitet koji je nekada predstavljao snagu porodice postepeno slabi. Mitrović je ukazala na spoljašnje uzroke propadanja Njegovana, prije svega na ratove, političke prevrate i promjene ekonomskih odnosa, ali je naglasila da se sudbina porodice ne može objasniti samo djelovanjem istorijskih sila. Važnu ulogu imaju i unutrašnje slabosti, koje se najjasnije pokazuju u promijenjenom odnosu potomaka prema porodičnom nasljeđu. Dok su ranije generacije nastojale da sačuvaju posjed i njime upravljaju uz osjećaj odgovornosti prema budućnosti, kasnije generacije sve više ga posmatraju kao sredstvo za ostvarivanje vlastitih interesa.

Ta promjena prati i preobražaj trgovačkih sposobnosti. Vrijednosti poput marljivosti, umijeća sticanja i sposobnost upravljanja, koji su bili važni za uspon porodice, nestaju u novim generacijama koje su sklone konzumerizmu, konformizmu i prokrastinaciji. Bogatstvo koje je nekada zahtijevalo rad i disciplinu postaje sredstvo održavanja statusa, bez jasne svijesti o odgovornosti koju nasljeđe podrazumijeva. Paralelno sa tim procesima slabi i porodična solidarnost. Odnosi među posljednjim izdancima loze Njegovan obilježeni su svađama, interesnim sukobima i međusobnim osporavanjem. Umjesto da porodicu doživljavaju kao zajednicu kojoj pripadaju, njeni članovi sve češće jedni druge vide kao prepreke ili protivnike.

“Osnovni problem civilizacije problem je Kaina i Avelja, odnosno bratoubistva u onom najširem smislu te riječ.i”, kazala je Mitrović, povezujući sudbinu Njegovana sa širim Pekićevim promišljanjem ljudske prirode i destruktivnosti međuljudskih odnosa.

Etičko urušavanje porodice ogleda se i u odnosima između očeva i sinova. Dok je kod ranijih generacija postojao odnos poštovanja i otpora prema očinskim figurama, kod potomaka taj otpor prerasta u njihovo potpuno odbacivanje. Mitrović je ukazala i na stavove pojedinih junaka koji kroz apatiju, cinizam i pretjerani racionalizam suprotstavljaju samu ideju porodičnog jedinstva.

Bogatstvo koje ne daje smisao

Pored istorijskih, ekonomskih i etičkih razloga, Mitrović je razmatrala i religijske/filozofske uzroke propadanja Njegovana. U tom kontekstu posebno je značajno pitanje mjesta koje vjera zauzima u njihovom životu. Ako trgovina, bogatstvo i moć postanu najviše vrijednosti, onda one postepeno preuzimaju mjesto koje bi trebalo da pripada duhovnom i moralnom smislu postojanja.

Porodica Njegovan kroz generacije teži osvajanju svog “zlatnog runa” - bogatstva, moći i ugleda. Međutim, kada taj cilj bude ostvaren, pojavljuje se novo pitanje: šta učiniti sa onim što je stečeno i kako nastaviti postojanje kada je prvobitna svrha iscrpljena?

“Samo bogatstvo i moć nemaju sposobnost da proizvedu smisao”, istakla je Mitrović.

Upravo u tom paradoksu nalazi se jedna od ključnih dimenzija Pekićevog prikaza porodice. Njegovani ne gube samo materijalnu sigurnost i društveni položaj pod pritiskom istorije, već i sposobnost da razumiju zašto njihova zajednica postoji. Njihov pad zato nije isključivo posljedica ratnih okolnosti ili ekonomskih promjena, već i nemogućnosti da se naslijeđeno bogatstvo poveže sa smislom koji prevazilazi njegovo samo posjedovanje.

Predavanje dr Violete Mitrović pokazalo je da se “Zlatno runo” može čitati kao složeno promišljanje porodice, ali i kao priča o civilizaciji koja, uprkos materijalnom napretku, može izgubiti vlastite duhovne i etičke oslonce. Sudbina Njegovana tako prevazilazi okvir jedne porodične hronike i postaje pitanje odnosa čovjeka prema prošlosti, drugima i samom smislu postojanja.